Bråtebruket på Toten - Sideversjonshistorikk

Kallrustad: lenkje

2025-09-22T13:03:35Z

lenkje

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 22. sep. 2025 kl. 13:03
Linje 80:		Linje 80:
	Bråtebruket, eller svedjebruket, går attende til neolittisk tid (4000-2000 f. Kr.). Det spreidde seg til dei fleste strøka av kloden der det fanst skog som kunne brennast og gi næring til dyrking av åkervekstar. Etter kvart som folketalet voks, vart bråtebruket avløyst av dyrkingsformer som la beslag på mindre areal. Det vil seia åkerbruk.<ref>Boserup 1977, s. 17; Mazoyer og Roudart 2006, s. 102, 127 og 217-218; Goltz 1900, s. 1123.</ref>		Bråtebruket, eller svedjebruket, går attende til neolittisk tid (4000-2000 f. Kr.). Det spreidde seg til dei fleste strøka av kloden der det fanst skog som kunne brennast og gi næring til dyrking av åkervekstar. Etter kvart som folketalet voks, vart bråtebruket avløyst av dyrkingsformer som la beslag på mindre areal. Det vil seia åkerbruk.<ref>Boserup 1977, s. 17; Mazoyer og Roudart 2006, s. 102, 127 og 217-218; Goltz 1900, s. 1123.</ref>

	Vi kjenner ikkje til sikre spor etter bråtebruk på Toten i førhistorisk tid, heller ikkje frå mellomalderen, men pollengranskingar viser at denne driftsforma var i bruk i Gausdal for omtrent 4000 år sidan.<ref>Bergersen og Hofset 1987, s. 57.</ref> Funn av kornpollen saman med kolstøv i ei myr nedunder Kråkhugu i Snertingdalen, ca 750 meter over havet, tyder på at det vart drivi bråtebruk i området for ca 3000 år sidan.<ref>Høeg 2003, s. 72-74.</ref> Fram gjennom hundreåra har det vori stilt om bråtebruket i Noreg. At bråtebruk godt som ikkje er nemnt i dokument, treng ikkje bety at det ikkje fanst. Pollengranskingar frå Dalarna i Sverige viser at det vart drivi bråtebruk der i tidleg mellomalder, men det er ikkje nemnt i mellomalderdokument frå området.<ref>Myrdal 1985, s. 54-55.</ref>		Vi kjenner ikkje til sikre spor etter bråtebruk på Toten i førhistorisk tid, heller ikkje frå mellomalderen, men pollengranskingar viser at denne driftsforma var i bruk i Gausdal for omtrent 4000 år sidan.<ref>Bergersen og Hofset 1987, s. 57.</ref> Funn av kornpollen saman med kolstøv i ei myr nedunder Kråkhugu i Snertingdalen, ca 750 meter over havet, tyder på at det vart drivi bråtebruk i området for ca 3000 år sidan.<ref>Høeg 2003, s. 72-74.</ref> Fram gjennom hundreåra har det vori stilt om bråtebruket i Noreg. At bråtebruk godt som ikkje er nemnt i dokument, treng ikkje bety at det ikkje fanst. Pollengranskingar frå [[Dalarna]] i Sverige viser at det vart drivi bråtebruk der i tidleg mellomalder, men det er ikkje nemnt i mellomalderdokument frå området.<ref>Myrdal 1985, s. 54-55.</ref>

	Bråtebruket var ein relativt enkel og lite arbeidskrevjande metode for å auke tilgangen på matkorn. Det var elden som gjorde grovarbeidet i bråten. Når bonden sådde i bråte, var han ikkje avhengig av trekkdyr til plog eller ard, han trong ikkje rydde unna røter og steinar, ikkje var det nødvendig å gjødsle og heller ikkje å bekjempe ugraset. Det einaste han laut gjera, var å hogge ned trea, brenne dei, så rug eller nepe eller torebygg, krafse såfrøet ned i oska og gjerde inn bråten. Gjerdet var ein enkel risgard, ikkje ein forseggjort skigard.		Bråtebruket var ein relativt enkel og lite arbeidskrevjande metode for å auke tilgangen på matkorn. Det var elden som gjorde grovarbeidet i bråten. Når bonden sådde i bråte, var han ikkje avhengig av trekkdyr til plog eller ard, han trong ikkje rydde unna røter og steinar, ikkje var det nødvendig å gjødsle og heller ikkje å bekjempe ugraset. Det einaste han laut gjera, var å hogge ned trea, brenne dei, så rug eller nepe eller torebygg, krafse såfrøet ned i oska og gjerde inn bråten. Gjerdet var ein enkel risgard, ikkje ein forseggjort skigard.

Cnyborgbot: Robot: Erstatter mal: Reflist

2024-03-08T10:10:36Z

Robot: Erstatter mal: Reflist

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 8. mar. 2024 kl. 10:10
Linje 154:		Linje 154:
	== Referansar ==		== Referansar ==

	~~{{Reflist}}~~		<references />

	[[Kategori:Toten]]		[[Kategori:Toten]]
	[[Kategori:Jordbruk]]		[[Kategori:Jordbruk]]
	{{nn}}{{F2}}		{{nn}}{{F2}}

Cnyborg på 2. jun. 2023 kl. 05:38

2023-06-02T05:38:41Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. jun. 2023 kl. 05:38
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Bråtebrenning Toten 2013.jpg\|Prøvedyrking av bråterug på Toten, bråten blir brent.\|[[Mjøsmuseet]]\|2013}}		<onlyinclude>{{thumb\|Bråtebrenning Toten 2013.jpg\|Prøvedyrking av bråterug på Toten, bråten blir brent.\|[[Mjøsmuseet]]\|2013}}
	'''[[Bråtebruket på Toten\|Bråtebruket]]''' var ein gammal dyrkingsmåte på [[Toten]], minst like gammal som åkerbruket. Bøndene på Toten byrja altså med [[bråtebruk]] lenge før finneinnvandringa midt på 1600-talet. Det har tidlegare vore hevda at nordmennene tok etter finnane, som tok store avlingar, særleg av [[rug]], etter å ha brent ned skogen og sådd i oska.		'''[[Bråtebruket på Toten\|Bråtebruket]]''' var ein gammal dyrkingsmåte på [[Toten]], minst like gammal som åkerbruket. Bøndene på Toten byrja altså med [[bråtebruk]] lenge før [[Skogfinner\|finneinnvandringa]] midt på 1600-talet. Det har tidlegare vore hevda at nordmennene tok etter finnane, som tok store avlingar, særleg av [[rug]], etter å ha brent ned skogen og sådd i oska.

	På Toten-bygdene var det mykje skog som kunne brennast til bråte, og mykje av skogen stod på næringsrik mark. Tilhøva låg med andre ord godt til rettes for bråtebruk. Nokre stader på bygda vart det brent bråte heilt til midten av 1800-talet.</onlyinclude>		På Toten-bygdene var det mykje skog som kunne brennast til bråte, og mykje av skogen stod på næringsrik mark. Tilhøva låg med andre ord godt til rettes for bråtebruk. Nokre stader på bygda vart det brent bråte heilt til midten av 1800-talet.</onlyinclude>

Kallrustad: rettar lenkje

2021-04-21T13:31:52Z

rettar lenkje

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 21. apr. 2021 kl. 13:31
Linje 6:		Linje 6:
	== Innleiing ==		== Innleiing ==

	Sommaren 1655 brente Tollef Smeby ein bråte i skogen ned mot [[Lenaelva]]. Alf Nettum og Anders Skullerud «Nedergroff den Roug i Brotten och gierdet der om», som det står i ei rettssak som følgde. Grannen hans Tollef, Simen på [[Kvem\|Vest-Kvem]], meinte Tollef hadde brent i sameigeskog. 30. juli 1656 skar han storparten av rugen i bråten hans Tollef og tok med seg avlinga heim åt Kvem. Han hadde «det meste och beste Opschaaren Affsnappet och bort ført». Simen hadde ikkje berre teki rugen hans Tollef, han hadde fått med seg fem andre kvemskarar åt [[Smeby (Østre Toten)\|Smeby]] og teki ein del staur som Tollef hadde hoggi. Slik framferd laut det bli rettssak av. Simen fekk «Suare till huis hand Tholluff Smeby haffuer fratagit. Baade Rougsæd i en Braate och Støffuer hand hiemme ved hans gaard Sig bemandet, voldeligen haffuer bemegtiget». I rettssaka kunne gamle folk fortelja om «dj Stoere och gamble Sueer som kaldis Aaserud».		Sommaren 1655 brente Tollef Smeby ein bråte i skogen ned mot [[Lenaelva]]. Alf Nettum og Anders Skullerud «Nedergroff den Roug i Brotten och gierdet der om», som det står i ei rettssak som følgde. Grannen hans Tollef, Simen på [[Vest-Kvem (Østre Toten gnr. 77)\|Vest-Kvem]], meinte Tollef hadde brent i sameigeskog. 30. juli 1656 skar han storparten av rugen i bråten hans Tollef og tok med seg avlinga heim åt Kvem. Han hadde «det meste och beste Opschaaren Affsnappet och bort ført». Simen hadde ikkje berre teki rugen hans Tollef, han hadde fått med seg fem andre kvemskarar åt [[Smeby (Østre Toten)\|Smeby]] og teki ein del staur som Tollef hadde hoggi. Slik framferd laut det bli rettssak av. Simen fekk «Suare till huis hand Tholluff Smeby haffuer fratagit. Baade Rougsæd i en Braate och Støffuer hand hiemme ved hans gaard Sig bemandet, voldeligen haffuer bemegtiget». I rettssaka kunne gamle folk fortelja om «dj Stoere och gamble Sueer som kaldis Aaserud».

	Dette er ikkje fyrste gongen vi møter på rugbråtar i rettssaker på Toten. I ei grensegangssak mellom Smeby og Kraby frå 1648 ser vi at dei dyrka rug i bråte ved overgangen mellom 15- og 1600-talet. Else Slagsvoll, som var omtrent 80 år gammal, vitna at «Peder Kraby en gang Haffde en Rueg Suee paa den østre side […] Glugebechenn». I same saka vart det sagt at «Erland Kraby [gaff] en Mand Knud Forloff at røede Enn Suee Vester Gluggebechen […] och der Knud haffde skoret Ruggen aff førde Erland Vedden hiem til Krabye». Vi møter ein Peder som brukar på Kraby i 1580-åra og i 1612. Erland, som kjørte bråteveden heim til Kraby, er kjend som brukar av garden frå 1616 til 1628. Det vil seia at dei hendingane vitna fortel om, må skrive seg frå sist på 15- eller heilt fyrst på 1600-talet.		Dette er ikkje fyrste gongen vi møter på rugbråtar i rettssaker på Toten. I ei grensegangssak mellom Smeby og Kraby frå 1648 ser vi at dei dyrka rug i bråte ved overgangen mellom 15- og 1600-talet. Else Slagsvoll, som var omtrent 80 år gammal, vitna at «Peder Kraby en gang Haffde en Rueg Suee paa den østre side […] Glugebechenn». I same saka vart det sagt at «Erland Kraby [gaff] en Mand Knud Forloff at røede Enn Suee Vester Gluggebechen […] och der Knud haffde skoret Ruggen aff førde Erland Vedden hiem til Krabye». Vi møter ein Peder som brukar på Kraby i 1580-åra og i 1612. Erland, som kjørte bråteveden heim til Kraby, er kjend som brukar av garden frå 1616 til 1628. Det vil seia at dei hendingane vitna fortel om, må skrive seg frå sist på 15- eller heilt fyrst på 1600-talet.

	== Sve og/eller bråte? ==		== Sve og/eller bråte? ==

Cnyborg: endrer lenke

2020-04-06T18:42:36Z

endrer lenke

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 6. apr. 2020 kl. 18:42
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Bråtebrenning Toten 2013.jpg\|Prøvedyrking av bråterug på Toten, bråten blir brent.\|[[Mjøsmuseet]]\|2013}}		<onlyinclude>{{thumb\|Bråtebrenning Toten 2013.jpg\|Prøvedyrking av bråterug på Toten, bråten blir brent.\|[[Mjøsmuseet]]\|2013}}
	'''[[Bråtebruket på Toten\|Bråtebruket]]''' var ein gammal dyrkingsmåte på [[Toten]], minst like gammal som åkerbruket. Bøndene på Toten byrja altså med [[~~Leksikon:Bråtebruk\|~~bråtebruk]] lenge før finneinnvandringa midt på 1600-talet. Det har tidlegare vore hevda at nordmennene tok etter finnane, som tok store avlingar, særleg av [[rug]], etter å ha brent ned skogen og sådd i oska.		'''[[Bråtebruket på Toten\|Bråtebruket]]''' var ein gammal dyrkingsmåte på [[Toten]], minst like gammal som åkerbruket. Bøndene på Toten byrja altså med [[bråtebruk]] lenge før finneinnvandringa midt på 1600-talet. Det har tidlegare vore hevda at nordmennene tok etter finnane, som tok store avlingar, særleg av [[rug]], etter å ha brent ned skogen og sådd i oska.

	På Toten-bygdene var det mykje skog som kunne brennast til bråte, og mykje av skogen stod på næringsrik mark. Tilhøva låg med andre ord godt til rettes for bråtebruk. Nokre stader på bygda vart det brent bråte heilt til midten av 1800-talet.</onlyinclude>		På Toten-bygdene var det mykje skog som kunne brennast til bråte, og mykje av skogen stod på næringsrik mark. Tilhøva låg med andre ord godt til rettes for bråtebruk. Nokre stader på bygda vart det brent bråte heilt til midten av 1800-talet.</onlyinclude>

Kallrustad: /* Bråtebruk og nydyrking */

2019-12-11T11:47:35Z

Bråtebruk og nydyrking

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 11. des. 2019 kl. 11:47
Linje 100:		Linje 100:
	Nyare kjelder skil svært tydeleg mellom bråtebruk og nydyrking. I avhandlinga si om Jordbrugets Forbedring i Norge ved Rødning frå 1776 understreker Christian Sommerfelt at bråtebruk og rydningsbrenning er to forskjellige ting. «Vi handler her aldeles intet om den Rødning, som bestaar deri, at man nedhugger Skoven, brænder Svee, høster et Aars Afgrøde, og lader det saa tilgroe igjen. Dette er ikke at oprødde Jorden», skriv han.<ref>Sommerfelt 1776b, s. 39.</ref> Dessutan meiner han at brenning er ein dårleg måte å rydde bort skogen på, dersom formålet er å bryte ny åker. «Det er skadeligt at brænde Svee paa den Jord, som man vil oprydde til Ager og Eng; thi Jorden har skade deraf i Fremtiden».<ref>Sommerfelt 1790, s. 23.</ref>		Nyare kjelder skil svært tydeleg mellom bråtebruk og nydyrking. I avhandlinga si om Jordbrugets Forbedring i Norge ved Rødning frå 1776 understreker Christian Sommerfelt at bråtebruk og rydningsbrenning er to forskjellige ting. «Vi handler her aldeles intet om den Rødning, som bestaar deri, at man nedhugger Skoven, brænder Svee, høster et Aars Afgrøde, og lader det saa tilgroe igjen. Dette er ikke at oprødde Jorden», skriv han.<ref>Sommerfelt 1776b, s. 39.</ref> Dessutan meiner han at brenning er ein dårleg måte å rydde bort skogen på, dersom formålet er å bryte ny åker. «Det er skadeligt at brænde Svee paa den Jord, som man vil oprydde til Ager og Eng; thi Jorden har skade deraf i Fremtiden».<ref>Sommerfelt 1790, s. 23.</ref>

	Ei anna sak er det at etter kvart som folketalet auka, vart mange gamle bråtar tekne i bruk som husmannsplassar og gardsbruk. Det vitnar alle dei stadene som heiter Bråten, Sveen/Sveom om, og alle stadnamna som er samansetjingar som sluttar på –bråten og –sveen. Sveen er dativform av svea, bestemt form av ei sve. Sveom er bestemt form fleirtal.		Ei anna sak er det at etter kvart som folketalet auka, vart mange gamle bråtar tekne i bruk som husmannsplassar og gardsbruk. Det vitnar alle dei stadene som heiter [[Bråten]], [[Sveen]]/[[Sveom]] om, og alle stadnamna som er samansetjingar som sluttar på –bråten og –sveen. Sveen er dativform av svea, bestemt form av ei sve. Sveom er bestemt form fleirtal.

	== Kor lenge heldt bråtebruket seg på Toten? ==		== Kor lenge heldt bråtebruket seg på Toten? ==

Cnyborg på 11. des. 2019 kl. 11:25

2019-12-11T11:25:34Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 11. des. 2019 kl. 11:25
Linje 158:		Linje 158:
	[[Kategori:Toten]]		[[Kategori:Toten]]
	[[Kategori:Jordbruk]]		[[Kategori:Jordbruk]]
	~~[[Kategori:F-merkingsforslag]]~~		{{nn}}{{F2}}
	{{nn}}

Kallrustad: Utdrag

2019-12-11T09:27:13Z

Utdrag

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 11. des. 2019 kl. 09:27
Linje 1:		Linje 1:
	{{thumb\|Bråtebrenning Toten 2013.jpg\|Prøvedyrking av bråterug på Toten, bråten blir brent.\|[[Mjøsmuseet]]\|2013}}		<onlyinclude>{{thumb\|Bråtebrenning Toten 2013.jpg\|Prøvedyrking av bråterug på Toten, bråten blir brent.\|[[Mjøsmuseet]]\|2013}}
	'''[[Bråtebruket på Toten\|Bråtebruket]]''' var ein gammal dyrkingsmåte på [[Toten]], minst like gammal som åkerbruket. Bøndene på Toten byrja altså med [[Leksikon:Bråtebruk\|bråtebruk]] lenge før finneinnvandringa midt på 1600-talet. Det har tidlegare vore hevda at nordmennene tok etter finnane, som tok store avlingar, særleg av [[rug]], etter å ha brent ned skogen og sådd i oska.		'''[[Bråtebruket på Toten\|Bråtebruket]]''' var ein gammal dyrkingsmåte på [[Toten]], minst like gammal som åkerbruket. Bøndene på Toten byrja altså med [[Leksikon:Bråtebruk\|bråtebruk]] lenge før finneinnvandringa midt på 1600-talet. Det har tidlegare vore hevda at nordmennene tok etter finnane, som tok store avlingar, særleg av [[rug]], etter å ha brent ned skogen og sådd i oska.

	På Toten-bygdene var det mykje skog som kunne brennast til bråte, og mykje av skogen stod på næringsrik mark. Tilhøva låg med andre ord godt til rettes for bråtebruk. Nokre stader på bygda vart det brent bråte heilt til midten av 1800-talet.		På Toten-bygdene var det mykje skog som kunne brennast til bråte, og mykje av skogen stod på næringsrik mark. Tilhøva låg med andre ord godt til rettes for bråtebruk. Nokre stader på bygda vart det brent bråte heilt til midten av 1800-talet.</onlyinclude>

	== Innleiing ==		== Innleiing ==

Kallrustad: /* Referansar */

2019-12-03T08:49:39Z

Referansar

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 3. des. 2019 kl. 08:49
Linje 158:		Linje 158:
	[[Kategori:Toten]]		[[Kategori:Toten]]
	[[Kategori:Jordbruk]]		[[Kategori:Jordbruk]]
			[[Kategori:F-merkingsforslag]]
	{{nn}}		{{nn}}

Kallrustad på 5. jun. 2019 kl. 11:42

2019-06-05T11:42:51Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 5. jun. 2019 kl. 11:42
Linje 1:		Linje 1:
	~~{{under arbeid}}~~
	{{thumb\|Bråtebrenning Toten 2013.jpg\|Prøvedyrking av bråterug på Toten, bråten blir brent.\|[[Mjøsmuseet]]\|2013}}		{{thumb\|Bråtebrenning Toten 2013.jpg\|Prøvedyrking av bråterug på Toten, bråten blir brent.\|[[Mjøsmuseet]]\|2013}}
	'''[[Bråtebruket på Toten\|Bråtebruket]]''' var ein gammal dyrkingsmåte på [[Toten]], minst like gammal som åkerbruket. Bøndene på Toten byrja altså med [[Leksikon:Bråtebruk\|bråtebruk]] lenge før finneinnvandringa midt på 1600-talet. Det har tidlegare vore hevda at nordmennene tok etter finnane, som tok store avlingar, særleg av [[rug]], etter å ha brent ned skogen og sådd i oska.		'''[[Bråtebruket på Toten\|Bråtebruket]]''' var ein gammal dyrkingsmåte på [[Toten]], minst like gammal som åkerbruket. Bøndene på Toten byrja altså med [[Leksikon:Bråtebruk\|bråtebruk]] lenge før finneinnvandringa midt på 1600-talet. Det har tidlegare vore hevda at nordmennene tok etter finnane, som tok store avlingar, særleg av [[rug]], etter å ha brent ned skogen og sådd i oska.
Linje 156:		Linje 155:

	{{Reflist}}		{{Reflist}}


	[[Kategori:Toten]]		[[Kategori:Toten]]
	[[Kategori:Jordbruk]]		[[Kategori:Jordbruk]]
	{{nn}}		{{nn}}