Jakobsstav - Sideversjonshistorikk

Olve Utne: Teksterstatting – «[[Kategori:n» til «[[Kategori:N»

2023-11-26T02:10:30Z

Teksterstatting – «[[Kategori:n» til «[[Kategori:N»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 26. nov. 2023 kl. 02:10
Linje 35:		Linje 35:
	{{Wikipedia\|en\|Jacob's staff}}		{{Wikipedia\|en\|Jacob's staff}}

	[[Kategori:~~navigasjon~~]]		[[Kategori:Navigasjon]]
	{{nn}}		{{nn}}

Olve Utne: Teksterstatting – «[[kategori:» til «[[Kategori:»

2023-11-16T13:34:32Z

Teksterstatting – «[[kategori:» til «[[Kategori:»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 16. nov. 2023 kl. 13:34
Linje 35:		Linje 35:
	{{Wikipedia\|en\|Jacob's staff}}		{{Wikipedia\|en\|Jacob's staff}}

	[[~~kategori~~:navigasjon]]		[[Kategori:navigasjon]]
	{{nn}}		{{nn}}

Olve Utne: Tok ut {{F1}} - lett tilrettelagt wikipediaimport

2023-03-02T12:26:07Z

Tok ut {{F1}} - lett tilrettelagt wikipediaimport

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. mar. 2023 kl. 12:26
Linje 33:		Linje 33:
	<references/>		<references/>

	~~{{Q1}}~~
	{{Wikipedia\|en\|Jacob's staff}}		{{Wikipedia\|en\|Jacob's staff}}

	[[kategori:navigasjon]]		[[kategori:navigasjon]]
	{{nn}}		{{nn}}

Cnyborg på 9. des. 2022 kl. 11:56

2022-12-09T11:56:22Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 9. des. 2022 kl. 11:56
Linje 1:		Linje 1:
	:''Denne artikkelen handlar om ''måleinstrumentet'' jakobsstav. For ''stjernebildet'' med same namn, sjå '''[[Jakobsstaven]]'''.''		:''Denne artikkelen handlar om ''måleinstrumentet'' jakobsstav. For ''stjernebildet'' med same namn, sjå '''[[Jakobsstaven]]'''.''
	----		----
	~~{{navigasjonsinstrument}}~~
	<includeonly><onlyinclude>{{thumb\|Jacobstaff.JPG\|Ein jakobsstav i bruk. Illustrasjon frå boka ''Practical Navigation'' ([[1672]]) av [[John Sellers]].}}</onlyinclude></includeonly>		<includeonly><onlyinclude>{{thumb\|Jacobstaff.JPG\|Ein jakobsstav i bruk. Illustrasjon frå boka ''Practical Navigation'' ([[1672]]) av [[John Sellers]].}}</onlyinclude></includeonly>
	<onlyinclude>Ein '''[[jakobsstav]]''' (vanleg namn i samband med [[navigasjon]]) eller ein '''radius astronomicus''' (som måleinstrument i samband med [[astronomi]]) er eit enkelt måleinstrument som blir bruka til å måle vinkelavstanden mellom to objekt. I samband med navigasjon galdt dette i all hovudsak måling av høgda til sola eller polarstjerna over horisonten. Andre namn på jakobsstaven inkluderer '''gradboge''' og '''baculus Jacob'''.</onlyinclude>		<onlyinclude>Ein '''[[jakobsstav]]''' (vanleg namn i samband med [[navigasjon]]) eller ein '''radius astronomicus''' (som måleinstrument i samband med [[astronomi]]) er eit enkelt måleinstrument som blir bruka til å måle vinkelavstanden mellom to objekt. I samband med navigasjon galdt dette i all hovudsak måling av høgda til sola eller polarstjerna over horisonten. Andre namn på jakobsstaven inkluderer '''gradboge''' og '''baculus Jacob'''.</onlyinclude>

Olve Utne: /* Jakobsstaven som navigasjonsinstrument */

2022-01-20T11:11:08Z

Jakobsstaven som navigasjonsinstrument

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 20. jan. 2022 kl. 11:11
Linje 29:		Linje 29:
	Som navigasjonsreiskap vart jakobsstaven etterkvart utskifta — først med [[kvadrant]]en, som ikkje krev at navigatøren ser rett på sola, og seinare med [[oktant]]en og [[sekstant]]en. Truleg førte bruken av [[kvadrantar]], inkludert daviskvadrantar, til at ein del navigatørar modifiserte jakobsstaven slik at han fungerte meir som kvadrantane. [[Diopter]] vart tillagte på endane av tverrstaven og på enden av skalastaven. Instrumentet vart reversert slik at skyggen av diopteret på øverenden av tverrstaven fall på diopteret på enden av skalastaven. Navigatøren heldt instrumentet slik at han eller ho såg horisonten frå diopteret på enden av skalastaven gjennom diopteret på nederdelen av tverrstaven. Ved å samordne horisonten med skyggen av [[sola]] på enden av skalastaven kunne solhøgda fastsettast.<ref name="daumas">Daumas, Maurice, ''Scientific Instruments of the Seventeenth and Eighteenth Centuries and Their Makers'', Portman Books, London 1989 ISBN 978-0713407273</ref> Dette gjorde faktisk instrumentet meir presist, siden navigatøren ikkje lenger trong å plassere skalastavenden på ein konsistent stad på kinnet sitt. Ein sein variant av jakobsstaven og ein forløpar til oktanten var Joost van Breen sin «spiegelboog» (reflekterande jakobsstav), oppfunnen i [[1660]].		Som navigasjonsreiskap vart jakobsstaven etterkvart utskifta — først med [[kvadrant]]en, som ikkje krev at navigatøren ser rett på sola, og seinare med [[oktant]]en og [[sekstant]]en. Truleg førte bruken av [[kvadrantar]], inkludert daviskvadrantar, til at ein del navigatørar modifiserte jakobsstaven slik at han fungerte meir som kvadrantane. [[Diopter]] vart tillagte på endane av tverrstaven og på enden av skalastaven. Instrumentet vart reversert slik at skyggen av diopteret på øverenden av tverrstaven fall på diopteret på enden av skalastaven. Navigatøren heldt instrumentet slik at han eller ho såg horisonten frå diopteret på enden av skalastaven gjennom diopteret på nederdelen av tverrstaven. Ved å samordne horisonten med skyggen av [[sola]] på enden av skalastaven kunne solhøgda fastsettast.<ref name="daumas">Daumas, Maurice, ''Scientific Instruments of the Seventeenth and Eighteenth Centuries and Their Makers'', Portman Books, London 1989 ISBN 978-0713407273</ref> Dette gjorde faktisk instrumentet meir presist, siden navigatøren ikkje lenger trong å plassere skalastavenden på ein konsistent stad på kinnet sitt. Ein sein variant av jakobsstaven og ein forløpar til oktanten var Joost van Breen sin «spiegelboog» (reflekterande jakobsstav), oppfunnen i [[1660]].

	På sikt viste det seg umuleg for jakobsstaven å konkurrere med [[kvadrant]]ane i mange land, ettersom kvadrantane var mykje enklare å bruke.<ref name="dehilster">[http://www.dehilster.info/index.php?doc=http://www.dehilster.info/instrumenten/spiegelboog/boerhaavepaper.html Nicolàs de Hilster's web site] Testar utførte på ulike instrument er skildra. I tillegg skildrar de Hilster handteringstrekka testarane på e-postlista Nav List fann.</ref> Men samtidig har fleire forfattarar påvist at jakobsstaven var betre enn kvadranten når det galdt målepresisjon<ref name="bruyns">Bruyns, Willem Mörzer: ''The cross-staff : history and development of a navigational instrument''. Amsterdam : Nederlandsch Historisch Sheepvaart Museum; Zutphen, Netherlands : Walburg Instituut, [[1994]]]. ISBN 90-6011-907-x</ref> Kvadrantar var ikkje lenger tillatne ombord på ~~[[Vereenigde Oostindische Compagnie]] (~~Det nederlandske Austindia-kompaniet) sine fartøy i [[1731]], medan [[oktant]]ar ikkje vart tillatne der før [[1748]].<ref name="bruyns"/>.		På sikt viste det seg umuleg for jakobsstaven å konkurrere med [[kvadrant]]ane i mange land, ettersom kvadrantane var mykje enklare å bruke.<ref name="dehilster">[http://www.dehilster.info/index.php?doc=http://www.dehilster.info/instrumenten/spiegelboog/boerhaavepaper.html Nicolàs de Hilster's web site] Testar utførte på ulike instrument er skildra. I tillegg skildrar de Hilster handteringstrekka testarane på e-postlista Nav List fann.</ref> Men samtidig har fleire forfattarar påvist at jakobsstaven var betre enn kvadranten når det galdt målepresisjon<ref name="bruyns">Bruyns, Willem Mörzer: ''The cross-staff : history and development of a navigational instrument''. Amsterdam : Nederlandsch Historisch Sheepvaart Museum; Zutphen, Netherlands : Walburg Instituut, [[1994]]]. ISBN 90-6011-907-x</ref> Kvadrantar var ikkje lenger tillatne ombord på Det nederlandske Austindia-kompaniet sine fartøy i [[1731]], medan [[oktant]]ar ikkje vart tillatne der før [[1748]].<ref name="bruyns"/>.

	== Fotnotar ==		== Fotnotar ==

Cnyborg: {{nn}}

2016-01-25T09:05:38Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 25. jan. 2016 kl. 09:05
Linje 38:		Linje 38:

	[[kategori:navigasjon]]		[[kategori:navigasjon]]
			{{nn}}

Cnyborg: /* Konstruksjon */

2013-06-21T05:54:40Z

Konstruksjon

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 21. jun. 2013 kl. 05:54
Linje 14:		Linje 14:

	=== Konstruksjon ===		=== Konstruksjon ===
	[[Image:Jacobstaff.JPG\|frame\|right\|Ein jakobsstav i bruk. Illustrasjon frå boka ''Practical Navigation'' ([[1672]]) av [[John Sellers]].]]		[[Image:Jacobstaff.JPG\|frame\|right\|Ein jakobsstav i bruk. Illustrasjon frå boka ''Practical Navigation'' ([[1672]]) av John Sellers.]]
	På den originale forma av jakobsstaven var ''skalastaven'' (hovudstaven) markert med lengdegraderingar. ''Tverrstaven'' (''B–C'' på teikninga til høgre), òg kalla ''transversalen'', blir skoven opp og ned etter hovudstaven. På eldre instrument var endane på tverrstaven platt avskorne. På nyare instrument hadde tverrstavendane massingbeslag med hol i massingen til å sikte gjennom. I [[marinarkeologi]] er desse beslaga ofte dei einaste spora etter jakobsstaven som finst att.<ref name="swanick">Swanick, Lois Ann: ''An analysis of navigational instruments in the age of exploration : 15th century to mid-17th century''. MA Thesis, Texas A&M University, December 2005.</ref>		På den originale forma av jakobsstaven var ''skalastaven'' (hovudstaven) markert med lengdegraderingar. ''Tverrstaven'' (''B–C'' på teikninga til høgre), òg kalla ''transversalen'', blir skoven opp og ned etter hovudstaven. På eldre instrument var endane på tverrstaven platt avskorne. På nyare instrument hadde tverrstavendane massingbeslag med hol i massingen til å sikte gjennom. I [[marinarkeologi]] er desse beslaga ofte dei einaste spora etter jakobsstaven som finst att.<ref name="swanick">Swanick, Lois Ann: ''An analysis of navigational instruments in the age of exploration : 15th century to mid-17th century''. MA Thesis, Texas A&M University, December 2005.</ref>

Cnyborg: /* Historie */

2013-06-21T05:54:25Z

Historie

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 21. jun. 2013 kl. 05:54
Linje 9:		Linje 9:
	<onlyinclude>Opphavet til namnet ''jakobsstav'' er uvisst. Enkelte viser til den bibelske patriarken Jakob,</onlyinclude><ref name="turnerASI"/><onlyinclude> nærmare bestemt [[1. mosebok]], kap. 32, v. 11.</onlyinclude><ref name="turnerASI">Turner, Gerard L'E: ''Antique Scientific Instruments''. Blandford Press Ltd., 1980. ISBN 0-7137-1068-3</ref><onlyinclude> Han kan òg ha fått namnet sitt på grunn av likheita med stjernebildet Orion, som på ein del stjernekart frå [[mellomalderen]] blir kalla ''Jakob''.</onlyinclude><ref name="wynter">Wynter, Harriet and Turner, Anthony: ''Scientific Instruments''. Studio Vista, 1975. ISBN 0-289-70403-0</ref><onlyinclude> På skandinaviske språk, så vel som på engelsk,</onlyinclude><ref name="orion">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars_en/Fig/orion.html Orion]</ref><onlyinclude> blir dei tre stjernene som i dag er mest kjent som «Orions belte» framleis stundom kalla «Jakobsstaven».</onlyinclude>		<onlyinclude>Opphavet til namnet ''jakobsstav'' er uvisst. Enkelte viser til den bibelske patriarken Jakob,</onlyinclude><ref name="turnerASI"/><onlyinclude> nærmare bestemt [[1. mosebok]], kap. 32, v. 11.</onlyinclude><ref name="turnerASI">Turner, Gerard L'E: ''Antique Scientific Instruments''. Blandford Press Ltd., 1980. ISBN 0-7137-1068-3</ref><onlyinclude> Han kan òg ha fått namnet sitt på grunn av likheita med stjernebildet Orion, som på ein del stjernekart frå [[mellomalderen]] blir kalla ''Jakob''.</onlyinclude><ref name="wynter">Wynter, Harriet and Turner, Anthony: ''Scientific Instruments''. Studio Vista, 1975. ISBN 0-289-70403-0</ref><onlyinclude> På skandinaviske språk, så vel som på engelsk,</onlyinclude><ref name="orion">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars_en/Fig/orion.html Orion]</ref><onlyinclude> blir dei tre stjernene som i dag er mest kjent som «Orions belte» framleis stundom kalla «Jakobsstaven».</onlyinclude>

	Den opprinnelege jakobsstaven vart utvikla som ein enkel reiskap med éin tverrstav på [[1300-talet]] og vart bruka til å gjera [[astronomi]]ske målingar. Jakobsstaven vart først skildra av den [[jødar\|jødiske]] matematikaren, astronomen og filosofen Leví ben Geresjón (òg kjent som «RaLBaG» og «Gersonides»).<ref>[http://www.cs.biu.ac.il/~tsaban/Pdf/MathofLevi.pdf «The Mathematics of Levi ben Gershon, the Ralbag»]</ref><ref>[http://www.surveyhistory.org/jacob's_staff1.htm David G. Krehbiel: «Jacob’s Staff», i ''Backsights'', Surveyor’s Historical Society]</ref> frå Provence. Truleg vart ikkje jakobstaven oppfunnen av honom, men av Jangakób ben Makhír som òg levde i Provence på same tida.<ref name="oxfordShipsAndSea">[[Kemp, Peter\|Peter Kemp]] (red.): ''The Oxford Companion to Ships and the Sea''. 1976. ISBN 0-586-08308-1</ref> Enkelte har tillagt astronomen [[Georg Purbach]] denne oppfinninga,<ref>[http://obs.nineplanets.org/psc/hist1.html «Important Astronomers, their Instruments and Discoveries»]</ref> men det er klårt at han ikkje kan ha vore den opprinnelege oppfinnaren, ettersom han ikkje vart fødd før [[1423]] — 79 år etter at Leví ben Geresjón dødde. Det kan vera at Purbach verkeleg fann opp ein «jakobsstav», men at oppfinninga hans med same namnet faktisk var ein annan type instrument. May<ref name="may">May, William Edward: ''A History of Marine Navigation''. Henley-on-Thames, Oxfordshire : G.T. Foulis & Co. Ltd., 1973. ISBN 0-85429-143-1</ref> hevdar at jakobsstaven sitt opphav kan sporast heilt attover til [[chaldearane]] kring [[400 fvt.]]		Den opprinnelege jakobsstaven vart utvikla som ein enkel reiskap med éin tverrstav på [[1300-talet]] og vart bruka til å gjera [[astronomi]]ske målingar. Jakobsstaven vart først skildra av den [[jødar\|jødiske]] matematikaren, astronomen og filosofen Leví ben Geresjón (òg kjent som «RaLBaG» og «Gersonides»).<ref>[http://www.cs.biu.ac.il/~tsaban/Pdf/MathofLevi.pdf «The Mathematics of Levi ben Gershon, the Ralbag»]</ref><ref>[http://www.surveyhistory.org/jacob's_staff1.htm David G. Krehbiel: «Jacob’s Staff», i ''Backsights'', Surveyor’s Historical Society]</ref> frå Provence. Truleg vart ikkje jakobstaven oppfunnen av honom, men av Jangakób ben Makhír som òg levde i Provence på same tida.<ref name="oxfordShipsAndSea">[[Kemp, Peter\|Peter Kemp]] (red.): ''The Oxford Companion to Ships and the Sea''. 1976. ISBN 0-586-08308-1</ref> Enkelte har tillagt astronomen [[Georg Purbach]] denne oppfinninga,<ref>[http://obs.nineplanets.org/psc/hist1.html «Important Astronomers, their Instruments and Discoveries»]</ref> men det er klårt at han ikkje kan ha vore den opprinnelege oppfinnaren, ettersom han ikkje vart fødd før [[1423]] — 79 år etter at Leví ben Geresjón dødde. Det kan vera at Purbach verkeleg fann opp ein «jakobsstav», men at oppfinninga hans med same namnet faktisk var ein annan type instrument. May<ref name="may">May, William Edward: ''A History of Marine Navigation''. Henley-on-Thames, Oxfordshire : G.T. Foulis & Co. Ltd., 1973. ISBN 0-85429-143-1</ref> hevdar at jakobsstaven sitt opphav kan sporast heilt attover til chaldearane kring 400 fvt.

	Den [[Frisland\|frisiske]] matematikaren, kartografen og instrumentmakaren ''Gemma Frisius'' (Reiner Gemma, [[1508]]–[[1555]]) og den [[Nederland\|nederlandske]] matematikaren og landmålaren ''“Metius”'' (Adriaan Adriaanszoon, 1571–1635) skal ha laga sine eigne, forbetra utgåver av jakobsstaven.		Den [[Frisland\|frisiske]] matematikaren, kartografen og instrumentmakaren ''Gemma Frisius'' (Reiner Gemma, [[1508]]–[[1555]]) og den [[Nederland\|nederlandske]] matematikaren og landmålaren ''“Metius”'' (Adriaan Adriaanszoon, 1571–1635) skal ha laga sine eigne, forbetra utgåver av jakobsstaven.

Cnyborg på 21. jun. 2013 kl. 05:54

2013-06-21T05:54:09Z

Olve Utne på 13. jan. 2008 kl. 02:03

2008-01-13T02:03:26Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. jan. 2008 kl. 02:03
Linje 35:		Linje 35:

	{{Q1}}		{{Q1}}
	{{~~English~~ Wikipedia\|Jacob's staff}}		{{Wikipedia\|en\|Jacob's staff}}

	[[kategori:navigasjon]]		[[kategori:navigasjon]]

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 21. jun. 2013 kl. 05:54
Linje 3:		Linje 3:
	{{navigasjonsinstrument}}		{{navigasjonsinstrument}}
	<includeonly><onlyinclude>{{thumb\|Jacobstaff.JPG\|Ein jakobsstav i bruk. Illustrasjon frå boka ''Practical Navigation'' ([[1672]]) av [[John Sellers]].}}</onlyinclude></includeonly>		<includeonly><onlyinclude>{{thumb\|Jacobstaff.JPG\|Ein jakobsstav i bruk. Illustrasjon frå boka ''Practical Navigation'' ([[1672]]) av [[John Sellers]].}}</onlyinclude></includeonly>
	<onlyinclude>Ein '''[[jakobsstav]]''' (vanleg namn i samband med [[navigasjon]]) eller ein '''radius astronomicus''' (som måleinstrument i samband med [[astronomi]]) er eit enkelt måleinstrument som blir bruka til å måle vinkelavstanden mellom to objekt. I samband med navigasjon galdt dette i all hovudsak måling av ~~[[himmelkoordinatsystemet\|~~høgda]] til [[sola]] eller [[polarstjerna]] over horisonten. Andre namn på jakobsstaven inkluderer '''gradboge''' og '''baculus Jacob'''.</onlyinclude>		<onlyinclude>Ein '''[[jakobsstav]]''' (vanleg namn i samband med [[navigasjon]]) eller ein '''radius astronomicus''' (som måleinstrument i samband med [[astronomi]]) er eit enkelt måleinstrument som blir bruka til å måle vinkelavstanden mellom to objekt. I samband med navigasjon galdt dette i all hovudsak måling av høgda til sola eller polarstjerna over horisonten. Andre namn på jakobsstaven inkluderer '''gradboge''' og '''baculus Jacob'''.</onlyinclude>

	=== Historie ===		=== Historie ===

	<onlyinclude>Opphavet til namnet ''jakobsstav'' er uvisst. Enkelte viser til den ~~[[Bibelen\|~~bibelske]] patriarken [[Jakob]],</onlyinclude><ref name="turnerASI"/><onlyinclude> nærmare bestemt [[1. mosebok]], kap. 32, v. 11.</onlyinclude><ref name="turnerASI">Turner, Gerard L'E: ''Antique Scientific Instruments''. Blandford Press Ltd., 1980. ISBN 0-7137-1068-3</ref><onlyinclude> Han kan òg ha fått namnet sitt på grunn av likheita med stjernebildet [[Orion]], som på ein del [[stjernekart]] frå [[mellomalderen]] blir kalla ''Jakob''.</onlyinclude><ref name="wynter">Wynter, Harriet and Turner, Anthony: ''Scientific Instruments''. Studio Vista, 1975. ISBN 0-289-70403-0</ref><onlyinclude> På skandinaviske språk, så vel som på engelsk,</onlyinclude><ref name="orion">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars_en/Fig/orion.html Orion]</ref><onlyinclude> blir dei tre stjernene som i dag er mest kjent som «Orions belte» framleis stundom kalla ~~«[[Jakobsstaven]]»~~.</onlyinclude>		<onlyinclude>Opphavet til namnet ''jakobsstav'' er uvisst. Enkelte viser til den bibelske patriarken Jakob,</onlyinclude><ref name="turnerASI"/><onlyinclude> nærmare bestemt [[1. mosebok]], kap. 32, v. 11.</onlyinclude><ref name="turnerASI">Turner, Gerard L'E: ''Antique Scientific Instruments''. Blandford Press Ltd., 1980. ISBN 0-7137-1068-3</ref><onlyinclude> Han kan òg ha fått namnet sitt på grunn av likheita med stjernebildet Orion, som på ein del stjernekart frå [[mellomalderen]] blir kalla ''Jakob''.</onlyinclude><ref name="wynter">Wynter, Harriet and Turner, Anthony: ''Scientific Instruments''. Studio Vista, 1975. ISBN 0-289-70403-0</ref><onlyinclude> På skandinaviske språk, så vel som på engelsk,</onlyinclude><ref name="orion">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars_en/Fig/orion.html Orion]</ref><onlyinclude> blir dei tre stjernene som i dag er mest kjent som «Orions belte» framleis stundom kalla «Jakobsstaven».</onlyinclude>

	Den opprinnelege jakobsstaven vart utvikla som ein enkel reiskap med éin tverrstav på [[1300-talet]] og vart bruka til å gjera [[astronomi]]ske målingar. Jakobsstaven vart først skildra av den [[jødar\|jødiske]] ~~[[matematikar]]en~~, ~~[[astronom]]en~~ og ~~[[filosof]]en [[~~Leví ben Geresjón]] (òg kjent som «RaLBaG» og «Gersonides»).<ref>[http://www.cs.biu.ac.il/~tsaban/Pdf/MathofLevi.pdf «The Mathematics of Levi ben Gershon, the Ralbag»]</ref><ref>[http://www.surveyhistory.org/jacob's_staff1.htm David G. Krehbiel: «Jacob’s Staff», i ''Backsights'', Surveyor’s Historical Society]</ref> frå [[Provence]]. Truleg vart ikkje jakobstaven oppfunnen av honom, men av ~~[[Ja‘akób ben Makhír ibn Tibbón\|~~Jangakób ben Makhír]] som òg levde i Provence på same tida.<ref name="oxfordShipsAndSea">[[Kemp, Peter\|Peter Kemp]] (red.): ''The Oxford Companion to Ships and the Sea''. 1976. ISBN 0-586-08308-1</ref> Enkelte har tillagt astronomen [[Georg Purbach]] denne oppfinninga,<ref>[http://obs.nineplanets.org/psc/hist1.html «Important Astronomers, their Instruments and Discoveries»]</ref> men det er klårt at han ikkje kan ha vore den opprinnelege oppfinnaren, ettersom han ikkje vart fødd før [[1423]] — 79 år etter at Leví ben Geresjón dødde. Det kan vera at Purbach verkeleg fann opp ein «jakobsstav», men at oppfinninga hans med same namnet faktisk var ein annan type instrument. May<ref name="may">May, William Edward: ''A History of Marine Navigation''. Henley-on-Thames, Oxfordshire : G.T. Foulis & Co. Ltd., 1973. ISBN 0-85429-143-1</ref> hevdar at jakobsstaven sitt opphav kan sporast heilt attover til [[chaldearane]] kring [[400 fvt.]]		Den opprinnelege jakobsstaven vart utvikla som ein enkel reiskap med éin tverrstav på [[1300-talet]] og vart bruka til å gjera [[astronomi]]ske målingar. Jakobsstaven vart først skildra av den [[jødar\|jødiske]] matematikaren, astronomen og filosofen Leví ben Geresjón (òg kjent som «RaLBaG» og «Gersonides»).<ref>[http://www.cs.biu.ac.il/~tsaban/Pdf/MathofLevi.pdf «The Mathematics of Levi ben Gershon, the Ralbag»]</ref><ref>[http://www.surveyhistory.org/jacob's_staff1.htm David G. Krehbiel: «Jacob’s Staff», i ''Backsights'', Surveyor’s Historical Society]</ref> frå Provence. Truleg vart ikkje jakobstaven oppfunnen av honom, men av Jangakób ben Makhír som òg levde i Provence på same tida.<ref name="oxfordShipsAndSea">[[Kemp, Peter\|Peter Kemp]] (red.): ''The Oxford Companion to Ships and the Sea''. 1976. ISBN 0-586-08308-1</ref> Enkelte har tillagt astronomen [[Georg Purbach]] denne oppfinninga,<ref>[http://obs.nineplanets.org/psc/hist1.html «Important Astronomers, their Instruments and Discoveries»]</ref> men det er klårt at han ikkje kan ha vore den opprinnelege oppfinnaren, ettersom han ikkje vart fødd før [[1423]] — 79 år etter at Leví ben Geresjón dødde. Det kan vera at Purbach verkeleg fann opp ein «jakobsstav», men at oppfinninga hans med same namnet faktisk var ein annan type instrument. May<ref name="may">May, William Edward: ''A History of Marine Navigation''. Henley-on-Thames, Oxfordshire : G.T. Foulis & Co. Ltd., 1973. ISBN 0-85429-143-1</ref> hevdar at jakobsstaven sitt opphav kan sporast heilt attover til [[chaldearane]] kring [[400 fvt.]]

	Den [[Frisland\|frisiske]] ~~[[matematikar]]en~~, ~~[[kartograf]]en~~ og ~~[[instrumentmakar]]en~~ ''[[Gemma Frisius]]'' (Reiner Gemma, [[1508]]–[[1555]]) og den [[Nederland\|nederlandske]] ~~[[matematikar]]en~~ og ~~[[landmålar]]en~~ ''~~“[[Metius]]”~~'' (Adriaan Adriaanszoon, 1571–1635) skal ha laga sine eigne, forbetra utgåver av jakobsstaven.		Den [[Frisland\|frisiske]] matematikaren, kartografen og instrumentmakaren ''Gemma Frisius'' (Reiner Gemma, [[1508]]–[[1555]]) og den [[Nederland\|nederlandske]] matematikaren og landmålaren ''“Metius”'' (Adriaan Adriaanszoon, 1571–1635) skal ha laga sine eigne, forbetra utgåver av jakobsstaven.

	=== Konstruksjon ===		=== Konstruksjon ===
	[[Image:Jacobstaff.JPG\|frame\|right\|Ein jakobsstav i bruk. Illustrasjon frå boka ''Practical Navigation'' ([[1672]]) av [[John Sellers]].]]		[[Image:Jacobstaff.JPG\|frame\|right\|Ein jakobsstav i bruk. Illustrasjon frå boka ''Practical Navigation'' ([[1672]]) av [[John Sellers]].]]
	På den originale forma av jakobsstaven var ''skalastaven'' (hovudstaven) markert med ~~lengde[[gradering]]ar~~. ''Tverrstaven'' (''B–C'' på teikninga til høgre), òg kalla ''transversalen'', blir skoven opp og ned etter hovudstaven. På eldre instrument var endane på tverrstaven platt avskorne. På nyare instrument hadde tverrstavendane ~~[[massing]]beslag~~ med hol i massingen til å sikte gjennom. I [[marinarkeologi]] er desse beslaga ofte dei einaste spora etter jakobsstaven som finst att.<ref name="swanick">Swanick, Lois Ann: ''An analysis of navigational instruments in the age of exploration : 15th century to mid-17th century''. MA Thesis, Texas A&M University, December 2005.</ref>		På den originale forma av jakobsstaven var ''skalastaven'' (hovudstaven) markert med lengdegraderingar. ''Tverrstaven'' (''B–C'' på teikninga til høgre), òg kalla ''transversalen'', blir skoven opp og ned etter hovudstaven. På eldre instrument var endane på tverrstaven platt avskorne. På nyare instrument hadde tverrstavendane massingbeslag med hol i massingen til å sikte gjennom. I [[marinarkeologi]] er desse beslaga ofte dei einaste spora etter jakobsstaven som finst att.<ref name="swanick">Swanick, Lois Ann: ''An analysis of navigational instruments in the age of exploration : 15th century to mid-17th century''. MA Thesis, Texas A&M University, December 2005.</ref>

	Det var vanleg å ha fleire tverrstavar av ulik lengd. Alt etter lengda kunne desse tverrstavane måle ulike vinkelspenn. Tre tverrstavar var vanleg. Seinare vart det vanleg å ha berre éin tverrstav, men da med utståande pluggar som markerer endane. Desse pluggane er monterte i ein serie av parvise, symmetrisk plasserte hol utetter kvar side av tverrstaven. Dette gjorde at ein fikk fordelen av fleire tverrstavsett med éin tverrstav.<ref name="may"/> Tverrstaven på ~~[[Gemma~~ Frisius~~\|Frisius]]~~ sin versjon hadde glidande endestykke.<ref name="may"/>		Det var vanleg å ha fleire tverrstavar av ulik lengd. Alt etter lengda kunne desse tverrstavane måle ulike vinkelspenn. Tre tverrstavar var vanleg. Seinare vart det vanleg å ha berre éin tverrstav, men da med utståande pluggar som markerer endane. Desse pluggane er monterte i ein serie av parvise, symmetrisk plasserte hol utetter kvar side av tverrstaven. Dette gjorde at ein fikk fordelen av fleire tverrstavsett med éin tverrstav.<ref name="may"/> Tverrstaven på Frisius sin versjon hadde glidande endestykke.<ref name="may"/>

	=== Bruk ===		=== Bruk ===
Linje 23:		Linje 23:

	=== Jakobsstaven som navigasjonsinstrument ===		=== Jakobsstaven som navigasjonsinstrument ===
	Jakobsstaven var opprinneleg berre bruka til [[astronomi]] og vart ikkje bruka på sjøen. I [[1514]] foreslo [[Johannes Werner]] at jakobsstaven kunne brukast ombord på skip,<ref name="may"/> og forbetra utgåver av jakobsstaven vart utvikla for [[navigasjon]]. [[John Dee]] introduserte han til [[England]] i [[1550-åra]].<ref name="turnerASI"/> Dei forbetra versjonane var ~~[[gradering\|~~graderte]] direkte i [[grader]].		Jakobsstaven var opprinneleg berre bruka til astronomi og vart ikkje bruka på sjøen. I 1514 foreslo Johannes Werner at jakobsstaven kunne brukast ombord på skip,<ref name="may"/> og forbetra utgåver av jakobsstaven vart utvikla for navigasjon. John Dee introduserte han til England i 1550-åra.<ref name="turnerASI"/> Dei forbetra versjonane var graderte direkte i grader.

	Jakobsstaven slik han var på denne tida var vanskeleg å bruke. For å få konsistente resultat laut navigatøren plassere enden av skalastaven i akkurat rett posisjon på kinnet. Han eller ho laut observere horisonten og ei stjerne i to ulike retningar utan å skiple instrumentet medan blikket vart flytta frå det eine målet til det andre. I tillegg var navigatøren nøydd til å sjå rett på sola for å måle solhøgda. Dette kunne vera heller smertefullt, og det var vanskeleg å oppnå nøyaktig ~~[[himmelkoordinatsystem\|~~høgd]] for sola. Heldigvis tok sjøfolk snart til å sette sota glas på endane av tverrstaven for å skjerme augo frå det skarpe sollyset.<ref name="may"/><ref>[[William Bourne (mathematician)\|Bourne, William]]: ''A Regiment for the Sea'', [[1574]]</ref>		Jakobsstaven slik han var på denne tida var vanskeleg å bruke. For å få konsistente resultat laut navigatøren plassere enden av skalastaven i akkurat rett posisjon på kinnet. Han eller ho laut observere horisonten og ei stjerne i to ulike retningar utan å skiple instrumentet medan blikket vart flytta frå det eine målet til det andre. I tillegg var navigatøren nøydd til å sjå rett på sola for å måle solhøgda. Dette kunne vera heller smertefullt, og det var vanskeleg å oppnå nøyaktig høgd for sola. Heldigvis tok sjøfolk snart til å sette sota glas på endane av tverrstaven for å skjerme augo frå det skarpe sollyset.<ref name="may"/><ref>[[William Bourne (mathematician)\|Bourne, William]]: ''A Regiment for the Sea'', [[1574]]</ref>

	Som navigasjonsreiskap vart jakobsstaven etterkvart utskifta — først med [[kvadrant]]en, som ikkje krev at navigatøren ser rett på sola, og seinare med [[oktant]]en og [[sekstant]]en. Truleg førte bruken av [[kvadrantar]], inkludert [[daviskvadrantar]], til at ein del navigatørar modifiserte jakobsstaven slik at han fungerte meir som kvadrantane. [[Diopter]] vart tillagte på endane av tverrstaven og på enden av skalastaven. Instrumentet vart reversert slik at skyggen av diopteret på øverenden av tverrstaven fall på diopteret på enden av skalastaven. Navigatøren heldt instrumentet slik at han eller ho såg horisonten frå diopteret på enden av skalastaven gjennom diopteret på nederdelen av tverrstaven. Ved å samordne horisonten med skyggen av [[sola]] på enden av skalastaven kunne solhøgda fastsettast.<ref name="daumas">Daumas, Maurice, ''Scientific Instruments of the Seventeenth and Eighteenth Centuries and Their Makers'', Portman Books, London 1989 ISBN 978-0713407273</ref> Dette gjorde faktisk instrumentet meir presist, siden navigatøren ikkje lenger trong å plassere skalastavenden på ein konsistent stad på kinnet sitt. Ein sein variant av jakobsstaven og ein forløpar til [[oktanten]] var [[Joost van Breen]] sin «spiegelboog» (reflekterande jakobsstav), oppfunnen i [[1660]].		Som navigasjonsreiskap vart jakobsstaven etterkvart utskifta — først med [[kvadrant]]en, som ikkje krev at navigatøren ser rett på sola, og seinare med [[oktant]]en og [[sekstant]]en. Truleg førte bruken av [[kvadrantar]], inkludert daviskvadrantar, til at ein del navigatørar modifiserte jakobsstaven slik at han fungerte meir som kvadrantane. [[Diopter]] vart tillagte på endane av tverrstaven og på enden av skalastaven. Instrumentet vart reversert slik at skyggen av diopteret på øverenden av tverrstaven fall på diopteret på enden av skalastaven. Navigatøren heldt instrumentet slik at han eller ho såg horisonten frå diopteret på enden av skalastaven gjennom diopteret på nederdelen av tverrstaven. Ved å samordne horisonten med skyggen av [[sola]] på enden av skalastaven kunne solhøgda fastsettast.<ref name="daumas">Daumas, Maurice, ''Scientific Instruments of the Seventeenth and Eighteenth Centuries and Their Makers'', Portman Books, London 1989 ISBN 978-0713407273</ref> Dette gjorde faktisk instrumentet meir presist, siden navigatøren ikkje lenger trong å plassere skalastavenden på ein konsistent stad på kinnet sitt. Ein sein variant av jakobsstaven og ein forløpar til oktanten var Joost van Breen sin «spiegelboog» (reflekterande jakobsstav), oppfunnen i [[1660]].

	På sikt viste det seg umuleg for jakobsstaven å konkurrere med [[kvadrant]]ane i mange land, ettersom kvadrantane var mykje enklare å bruke.<ref name="dehilster">[http://www.dehilster.info/index.php?doc=http://www.dehilster.info/instrumenten/spiegelboog/boerhaavepaper.html Nicolàs de Hilster's web site] Testar utførte på ulike instrument er skildra. I tillegg skildrar de Hilster handteringstrekka testarane på e-postlista Nav List fann.</ref> Men samtidig har fleire forfattarar påvist at jakobsstaven var betre enn kvadranten når det galdt målepresisjon<ref name="bruyns">Bruyns, Willem Mörzer: ''The cross-staff : history and development of a navigational instrument''. Amsterdam : Nederlandsch Historisch Sheepvaart Museum; Zutphen, Netherlands : Walburg Instituut, [[1994]]]. ISBN 90-6011-907-x</ref> Kvadrantar var ikkje lenger tillatne ombord på [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] (Det nederlandske Austindia-kompaniet) sine fartøy i [[1731]], medan [[oktant]]ar ikkje vart tillatne der før [[1748]].<ref name="bruyns"/>.		På sikt viste det seg umuleg for jakobsstaven å konkurrere med [[kvadrant]]ane i mange land, ettersom kvadrantane var mykje enklare å bruke.<ref name="dehilster">[http://www.dehilster.info/index.php?doc=http://www.dehilster.info/instrumenten/spiegelboog/boerhaavepaper.html Nicolàs de Hilster's web site] Testar utførte på ulike instrument er skildra. I tillegg skildrar de Hilster handteringstrekka testarane på e-postlista Nav List fann.</ref> Men samtidig har fleire forfattarar påvist at jakobsstaven var betre enn kvadranten når det galdt målepresisjon<ref name="bruyns">Bruyns, Willem Mörzer: ''The cross-staff : history and development of a navigational instrument''. Amsterdam : Nederlandsch Historisch Sheepvaart Museum; Zutphen, Netherlands : Walburg Instituut, [[1994]]]. ISBN 90-6011-907-x</ref> Kvadrantar var ikkje lenger tillatne ombord på [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] (Det nederlandske Austindia-kompaniet) sine fartøy i [[1731]], medan [[oktant]]ar ikkje vart tillatne der før [[1748]].<ref name="bruyns"/>.