Julebakstens historie - Sideversjonshistorikk

Marianne Wiig: kat.

2021-12-02T14:54:36Z

kat.

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. des. 2021 kl. 14:54
Linje 57:		Linje 57:
	**Troels-Lund 1940. ''Daglig liv i Norden i det sekstende århundre. Bind II''. Norsk utgåve ved Haakon Shetelig. Oslo: Gyldendal.		**Troels-Lund 1940. ''Daglig liv i Norden i det sekstende århundre. Bind II''. Norsk utgåve ved Haakon Shetelig. Oslo: Gyldendal.
	**Winsnes, Hanna 1845/1876. ''Lærebog i de forskjellige Grene af Husholdningen. 10de Udgave gjennemseet og forøget af Maren Vinsnes''. Kristiania: Cappelen.		**Winsnes, Hanna 1845/1876. ''Lærebog i de forskjellige Grene af Husholdningen. 10de Udgave gjennemseet og forøget af Maren Vinsnes''. Kristiania: Cappelen.
			[[Kategori:Baking]]
	[[Kategori:~~Jul~~]]		[[Kategori:Julemat]]
	[[Kategori:~~Bakst~~]]
	[[Kategori:1950-åra]]		[[Kategori:1950-åra]]
	[[Kategori:Toten]]		[[Kategori:Toten]]
	{{nn}}		{{nn}}

Kallrustad: /* Kjelder og litteratur */

2019-03-14T11:30:19Z

Kjelder og litteratur

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 14. mar. 2019 kl. 11:30
Linje 53:		Linje 53:
	**Myhre, Bjørn og Øye, Ingvild 2002. ''Norges landbrukshistorie. Band I''. Oslo: Det norske Samlaget.		**Myhre, Bjørn og Øye, Ingvild 2002. ''Norges landbrukshistorie. Band I''. Oslo: Det norske Samlaget.
	**Norman, G.A. 1957. ''Gamle kakejern. I: Maihaugen 1953 – 1956 s. 101–150''. Lillehammer: De sandvigske samlinger.		**Norman, G.A. 1957. ''Gamle kakejern. I: Maihaugen 1953 – 1956 s. 101–150''. Lillehammer: De sandvigske samlinger.
	**Sogner, Sølvi 1996. ''Aschehougs Norgeshistorie. Bind 6. Krig og fred 1660–1780. Oslo: Aschehoug.		**Sogner, Sølvi 1996. ''Aschehougs Norgeshistorie. Bind 6. Krig og fred 1660–1780''. Oslo: Aschehoug.
	**{{Totens bygdebok III}}, s. 9–302.		**{{Totens bygdebok III}}, s. 9–302.
	**Troels-Lund 1940. ''Daglig liv i Norden i det sekstende århundre. Bind II''. Norsk utgåve ved Haakon Shetelig. Oslo: Gyldendal.		**Troels-Lund 1940. ''Daglig liv i Norden i det sekstende århundre. Bind II''. Norsk utgåve ved Haakon Shetelig. Oslo: Gyldendal.

Kallrustad: lenkje

2019-03-14T10:10:21Z

lenkje

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 14. mar. 2019 kl. 10:10
Linje 1:		Linje 1:
	{{thumb\|2907 goro krumkaker smultringar.jpg\|Kakefat med mellom anna goro, dei firkanta kakene med mønster.\|[[Olve Utne]]\|2007}}		{{thumb\|2907 goro krumkaker smultringar.jpg\|Kakefat med mellom anna goro, dei firkanta kakene med mønster.\|[[Olve Utne]]\|2007}}
	'''[[Julebakstens historie]]'''. Somme kakeslag har lang tradisjon, andre er å rekne som nykomarar. Kva slag kaker som blir brukt, varierer frå distrikt til distrikt. Det har vori vanleg meining at kaker som [[goro]] fyrst kom inn i nokre kjøken på 1700-talet. Kjeldestudier som [[Olaf Nøkleby]] har gjort, syner at goro-tradisjonen på [[Toten]] truleg går attende til 1600-tallet, medan det store mangfaldet av småkaker kom litt før 1900.		'''[[Julebakstens historie]]'''. Somme kakeslag har lang tradisjon, andre er å rekne som nykomarar. Kva slag kaker som blir brukt, varierer frå distrikt til distrikt. Det har vori vanleg meining at kaker som [[goro]] fyrst kom inn i nokre kjøken på 1700-talet. Kjeldestudier som [[Olaf Nøkleby]] har gjort, syner at goro-tradisjonen på [[Toten]] truleg går attende til 1600-tallet, medan det store mangfaldet av [[småkaker]] kom litt før 1900.

	== Evang på Toten ==		== Evang på Toten ==

Kallrustad: kategori

2018-12-23T15:52:52Z

kategori

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 23. des. 2018 kl. 15:52
Linje 61:		Linje 61:
	[[Kategori:Bakst]]		[[Kategori:Bakst]]
	[[Kategori:1950-åra]]		[[Kategori:1950-åra]]
			[[Kategori:Toten]]
	{{nn}}		{{nn}}

Kallrustad på 19. jan. 2018 kl. 08:36

2018-01-19T08:36:40Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 19. jan. 2018 kl. 08:36
Linje 1:		Linje 1:
	{{thumb\|2907 goro krumkaker smultringar.jpg\|Kakefat med mellom anna goro, dei firkanta kakene med mønster.\|[[Olve Utne]]\|2007}}		{{thumb\|2907 goro krumkaker smultringar.jpg\|Kakefat med mellom anna goro, dei firkanta kakene med mønster.\|[[Olve Utne]]\|2007}}
	'''[[~~Julebakst på 1950-talet~~]]'''. Somme kakeslag har lang tradisjon, andre er å rekne som nykomarar. Kva slag kaker som blir brukt, varierer frå distrikt til distrikt. Det har vori vanleg meining at kaker som [[goro]] fyrst kom inn i nokre kjøken på 1700-talet. Kjeldestudier som [[Olaf Nøkleby]] har gjort, syner at goro-tradisjonen på [[Toten]] truleg går attende til 1600-tallet, medan det store mangfaldet av småkaker kom litt før 1900.		'''[[Julebakstens historie]]'''. Somme kakeslag har lang tradisjon, andre er å rekne som nykomarar. Kva slag kaker som blir brukt, varierer frå distrikt til distrikt. Det har vori vanleg meining at kaker som [[goro]] fyrst kom inn i nokre kjøken på 1700-talet. Kjeldestudier som [[Olaf Nøkleby]] har gjort, syner at goro-tradisjonen på [[Toten]] truleg går attende til 1600-tallet, medan det store mangfaldet av småkaker kom litt før 1900.

	== Evang på Toten ==		== Evang på Toten ==

Kallrustad: Kallrustad flyttet siden Julebakst på 1950-talet til Julebakstens historie

2018-01-19T08:36:19Z

Kallrustad flyttet siden Julebakst på 1950-talet til Julebakstens historie

← Eldre sideversjon

Sideversjonen fra 19. jan. 2018 kl. 08:36

Kallrustad: /* Kjelder og litteratur */

2017-12-20T10:36:00Z

Kjelder og litteratur

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 20. des. 2017 kl. 10:36
Linje 55:		Linje 55:
	**Sogner, Sølvi 1996. ''Aschehougs Norgeshistorie. Bind 6. Krig og fred 1660–1780. Oslo: Aschehoug.		**Sogner, Sølvi 1996. ''Aschehougs Norgeshistorie. Bind 6. Krig og fred 1660–1780. Oslo: Aschehoug.
	**{{Totens bygdebok III}}, s. 9–302.		**{{Totens bygdebok III}}, s. 9–302.
	**Troels-Lund 1940. Daglig liv i Norden i det sekstende århundre. Bind II. Norsk utgåve ved Haakon Shetelig. Oslo: Gyldendal.		**Troels-Lund 1940. ''Daglig liv i Norden i det sekstende århundre. Bind II''. Norsk utgåve ved Haakon Shetelig. Oslo: Gyldendal.
	**Winsnes, Hanna 1845/1876. ''Lærebog i de forskjellige Grene af Husholdningen. 10de Udgave gjennemseet og forøget af Maren Vinsnes''. Kristiania: Cappelen.		**Winsnes, Hanna 1845/1876. ''Lærebog i de forskjellige Grene af Husholdningen. 10de Udgave gjennemseet og forøget af Maren Vinsnes''. Kristiania: Cappelen.

Kallrustad: /* Kilder og litteratur */

2017-12-20T10:35:25Z

Kilder og litteratur

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 20. des. 2017 kl. 10:35
Linje 39:		Linje 39:
	Kor lenge det har vori kokt smultringar og fattigmann på Toten veit vi ikkje. Smult har vori tilgjengeleg sidan grisen kom inn i norsk jordbruk og norsk kosthald. Det var alt i steinalderen. Men når tok dei til å koke småkaker i smult? Smultbaksten er med i kokeboka hennar Hanna Winsnes frå 1845. Edvard Storm nemner òg kakeslaget «rin - gar» i ei av dølavisene sine frå 1770-talet. Da dei fekk bakaromnar på gardane vart det enklare å steike gjærbakst – kveitebrød (julekake), totenkringler (småkringler) og vørterkake. Om dei steikte småkaker i bakaromnen veit vi ikkje, men det er absolutt mogleg. På embetsmannsgardane må småkaker steikte i bakaromn ha vori vanleg så tidleg som på 1840–50-talet. Den fine baksten vi har vori vande med til jul, består i stor grad av fint kveitemjøl, sukker, fløyte og smør. Av desse råvarene var det berre fløyte og smør som var tilgjengelege for folk flest føre siste halvdelen av 1800-talet. Kveitemjøl og sukker kom ikkje i vanleg bruk før i 1880–90-åra og utover. På dei fleste gardane kom det støypejarnskomfyr med steikeomn rundt 1870-80. Og med det fine kveitemjølet, det billige sukkeret og støypejarnskomfyren kom også mangfaldet av småkaker inn i kjøken og stugu.		Kor lenge det har vori kokt smultringar og fattigmann på Toten veit vi ikkje. Smult har vori tilgjengeleg sidan grisen kom inn i norsk jordbruk og norsk kosthald. Det var alt i steinalderen. Men når tok dei til å koke småkaker i smult? Smultbaksten er med i kokeboka hennar Hanna Winsnes frå 1845. Edvard Storm nemner òg kakeslaget «rin - gar» i ei av dølavisene sine frå 1770-talet. Da dei fekk bakaromnar på gardane vart det enklare å steike gjærbakst – kveitebrød (julekake), totenkringler (småkringler) og vørterkake. Om dei steikte småkaker i bakaromnen veit vi ikkje, men det er absolutt mogleg. På embetsmannsgardane må småkaker steikte i bakaromn ha vori vanleg så tidleg som på 1840–50-talet. Den fine baksten vi har vori vande med til jul, består i stor grad av fint kveitemjøl, sukker, fløyte og smør. Av desse råvarene var det berre fløyte og smør som var tilgjengelege for folk flest føre siste halvdelen av 1800-talet. Kveitemjøl og sukker kom ikkje i vanleg bruk før i 1880–90-åra og utover. På dei fleste gardane kom det støypejarnskomfyr med steikeomn rundt 1870-80. Og med det fine kveitemjølet, det billige sukkeret og støypejarnskomfyren kom også mangfaldet av småkaker inn i kjøken og stugu.

	== ~~Kilder~~ og litteratur ==		== Kjelder og litteratur ==

	*Nøkleby, Olaf: «Alle sju - Julebakst på 1950-talet», i ''Årbok for Mjøsmuseet 2009'', Kapp 2009, s. 159-165. Nøkleby bygger på:		*Nøkleby, Olaf: «Alle sju - Julebakst på 1950-talet», i ''Årbok for Mjøsmuseet 2009'', Kapp 2009, s. 159-165. Nøkleby bygger på:
Linje 61:		Linje 61:
	[[Kategori:Bakst]]		[[Kategori:Bakst]]
	[[Kategori:1950-åra]]		[[Kategori:1950-åra]]
			{{nn}}

Kallrustad: /* Goro og gorojarn */

2017-12-20T08:53:46Z

Goro og gorojarn

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 20. des. 2017 kl. 08:53
Linje 23:		Linje 23:

	== Goro og gorojarn ==		== Goro og gorojarn ==
			{{thumb\|Evang Olaf og Bergljot Nøkleby.jpg\|Bergljot Nøkleby og mannen Olaf.\|[[Mikkel Sveinhaug]]}}
	«Det er botn ti meg, sa jinta, hu åt ein hælv goro!» Mormor Bergljot Nøkleby på Evang hadde med seg dette ordtaket frå [[Nes (Hedmark)\|Nes]]. Ein halv goro skulle ikkje vera mykje å bli mett av, men når vi veit at det største gorojarnet i samlingane på [[Maihaugen]] er 26,5 cm langt og 15,7 cm breidt, stiller det seg annleis. Dette jarnet er frå 1744. Kaker steikt i jarn og rulla saman til ein strull er av dei aller eldste kakeslaga vi kjenner. Slike kaker vart selde på gatene i Paris på 1200-talet. Krumkake-, strull- eller avlettjarna er runde. Dei har ulike mønster. Somme jarn kan ha bibelske motiv. Truleg kan ein føre desse jarna attende til oblatjarna som er omtala i franske klosterreglar frå 1000-talet. I norske museum har det eldste daterte kakejarnet inngravert årstalet 1685. Med utgangspunkt i gransking av 60 skiftebrev frå Gudbrandsdalen for åra 1740–1770 seier Einar Hovdhaugen at «avlettojern og gorojern fanst på dei fleste gardar. Det var gjestebodskost, og vel den fyrste form for småkaker vi hadde.»		«Det er botn ti meg, sa jinta, hu åt ein hælv goro!» Mormor Bergljot Nøkleby på Evang hadde med seg dette ordtaket frå [[Nes (Hedmark)\|Nes]]. Ein halv goro skulle ikkje vera mykje å bli mett av, men når vi veit at det største gorojarnet i samlingane på [[Maihaugen]] er 26,5 cm langt og 15,7 cm breidt, stiller det seg annleis. Dette jarnet er frå 1744. Kaker steikt i jarn og rulla saman til ein strull er av dei aller eldste kakeslaga vi kjenner. Slike kaker vart selde på gatene i Paris på 1200-talet. Krumkake-, strull- eller avlettjarna er runde. Dei har ulike mønster. Somme jarn kan ha bibelske motiv. Truleg kan ein føre desse jarna attende til oblatjarna som er omtala i franske klosterreglar frå 1000-talet. I norske museum har det eldste daterte kakejarnet inngravert årstalet 1685. Med utgangspunkt i gransking av 60 skiftebrev frå Gudbrandsdalen for åra 1740–1770 seier Einar Hovdhaugen at «avlettojern og gorojern fanst på dei fleste gardar. Det var gjestebodskost, og vel den fyrste form for småkaker vi hadde.»

Kallrustad: /* Andre småkaker */

2017-12-20T08:51:54Z

Andre småkaker

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 20. des. 2017 kl. 08:51
Linje 28:		Linje 28:

	== Andre småkaker ==		== Andre småkaker ==
	{{thumb\|Hanna Winsnes 1860-1870.jpg\|~~Kokebokforfatteren~~ Hanna Winsnes (1789-1872).}}		{{thumb\|Hanna Winsnes 1860-1870.jpg\|Kokebokforfattaren Hanna Winsnes (1789-1872).}}
	Det blir hevda at småkakene fyrst kom med støypejarnkomfyren sist på 1800-talet, men vi har gode vitnemål om at dei baka småkaker i bakaromn òg. Prestedottera [[Elise Aubert]] (fødd Aars) skriv frå prestegarden i [[Lom kommune\|Lom]] i 1850-åra at «smaakagerne stegtes i Bagerovnen, og jeg synes endnu jeg ser, hvorledes Stegepanderne i fygende Sneveir blev baaret over i Bryggerhuset ». I kokeboka si frå 1845 presenterer [[Hanna Winsnes]] både goro og krumkaker, hjortetakk, fattigmann og rosettbakkels. Dette er kaker som blir steikte i jarn eller kokte i smult. Men ho har òg med typiske småkaker som bordstablar, berlinarkransar, sandsprutbakkels, kransekake og mandelhattar. Det Hanna Winsnes kaller «Brune Kager No 1», liknar til forveksling våre dagars sirupssnippar. Smørkransar, jødekaker og pepparnøtter finn vi òg oppskrift på. Vidare gir ho rettleiing om korleis ein skal steike småkakene i bakaromn. Om berlinarkransar seier ho f. eks.: «De lægges paa smurte Plader og indsættes en Time efter at grovt Brød er udtaget.» Vi kan vera rimeleg sikre på at det vart baka småkaker på Toten så langt attende som på 1830- og 40-talet. I ei handskrift frå amtmannsgarden [[Steinberg (amtmannsgard)\|Steinberg]] frå 1840-åra finn vi oppskrift på ca 12 kakeslag som kan gå under nemninga «småkaker». Det er lite truleg at gardkjerringar på Toten, med tilgang på bakaromn, kveitemjøl og sukker, venta til støypejarnkomfyren kom med å baka småkaker dei fekk kjennskap til frå embetsmannsgardane.		Det blir hevda at småkakene fyrst kom med støypejarnkomfyren sist på 1800-talet, men vi har gode vitnemål om at dei baka småkaker i bakaromn òg. Prestedottera [[Elise Aubert]] (fødd Aars) skriv frå prestegarden i [[Lom kommune\|Lom]] i 1850-åra at «smaakagerne stegtes i Bagerovnen, og jeg synes endnu jeg ser, hvorledes Stegepanderne i fygende Sneveir blev baaret over i Bryggerhuset ». I kokeboka si frå 1845 presenterer [[Hanna Winsnes]] både goro og krumkaker, hjortetakk, fattigmann og rosettbakkels. Dette er kaker som blir steikte i jarn eller kokte i smult. Men ho har òg med typiske småkaker som bordstablar, berlinarkransar, sandsprutbakkels, kransekake og mandelhattar. Det Hanna Winsnes kaller «Brune Kager No 1», liknar til forveksling våre dagars sirupssnippar. Smørkransar, jødekaker og pepparnøtter finn vi òg oppskrift på. Vidare gir ho rettleiing om korleis ein skal steike småkakene i bakaromn. Om berlinarkransar seier ho f. eks.: «De lægges paa smurte Plader og indsættes en Time efter at grovt Brød er udtaget.» Vi kan vera rimeleg sikre på at det vart baka småkaker på Toten så langt attende som på 1830- og 40-talet. I ei handskrift frå amtmannsgarden [[Steinberg (amtmannsgard)\|Steinberg]] frå 1840-åra finn vi oppskrift på ca 12 kakeslag som kan gå under nemninga «småkaker». Det er lite truleg at gardkjerringar på Toten, med tilgang på bakaromn, kveitemjøl og sukker, venta til støypejarnkomfyren kom med å baka småkaker dei fekk kjennskap til frå embetsmannsgardane.