Skogssamar - Sideversjonshistorikk

Simen1995: /* Bevarte miljø */

2025-06-05T17:16:23Z

Bevarte miljø

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 5. jun. 2025 kl. 17:16
Linje 147:		Linje 147:
	Skogssamiske leirar er bevart i blant anna Nilasjokks naturreservat i [[Arvidsjaurs kommun]] og i Koppsele domenereservat i [[Malå kommun]].		Skogssamiske leirar er bevart i blant anna Nilasjokks naturreservat i [[Arvidsjaurs kommun]] og i Koppsele domenereservat i [[Malå kommun]].

	''Lappstan'' i [[Arvidsjaur]] er verna som [[bygningsminne]]. Der finst det eit trettitals tømmerkåter og eit femtitals [[stabbur]] som vart bruka av av samane i området i samband med kyrkjehelgene. Dei firkanta tømmerkåtene er typiske for den skogssamiske bygningskulturen.		''Lappstan'' i [[Arvidsjaur]] er verna som [[bygningsminne]]. Der finst det eit trettitals tømmerkåter og eit femtitals [[stabbur]] som vart bruka av samane i området i samband med kyrkjehelgene. Dei firkanta tømmerkåtene er typiske for den skogssamiske bygningskulturen.

	==Sjå òg ==		==Sjå òg ==

Cnyborg: Tilbakestilte endring av Cnyborg (samtale · blokker) til siste versjon av Cnyborgbot

2025-01-03T08:49:35Z

Tilbakestilte endring av Cnyborg (samtale · blokker) til siste versjon av Cnyborgbot

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 3. jan. 2025 kl. 08:49
Linje 53:		Linje 53:
	Fram til først på 1900-talet budde skogssamane utspreidd, kvart hushald innafor sitt spesielle landområde, sitt [[lappskatteland]]. Innafor kvart slikt land fanst det eit antal faste leirar, og på kvar leirplass fanst ei [[kåte]], forrådsbuer, forrådsstillingar og ein reinvoll, vanligvis omgjevne av ei tømra gjerding.<ref name="Aronsson">Aronsson, Kjell-Åke: Norrbottens synliga historia, del 1, Länsstyrelsen i Norrbottens län, Luleå 1992 "Skogssamisk kultur",, sid. 61–62. </ref>		Fram til først på 1900-talet budde skogssamane utspreidd, kvart hushald innafor sitt spesielle landområde, sitt [[lappskatteland]]. Innafor kvart slikt land fanst det eit antal faste leirar, og på kvar leirplass fanst ei [[kåte]], forrådsbuer, forrådsstillingar og ein reinvoll, vanligvis omgjevne av ei tømra gjerding.<ref name="Aronsson">Aronsson, Kjell-Åke: Norrbottens synliga historia, del 1, Länsstyrelsen i Norrbottens län, Luleå 1992 "Skogssamisk kultur",, sid. 61–62. </ref>

	I ''prestrelasjonane'' i 1670-åra, som vart innsendt til [[Johannes Schefferus]] i Uppsala og tjente som kjeldemateriale til verket ''[[Johannes Schefferus: Lapponia\|Lapponia]]'', finst den eldste meir detaljerte informasjonen om livet til skogssamane. Nicolaus Lundius skildra korleis samane i Umeå lappmark ved kvar reinvoll tømra ei sommarkåte av stokkar, seks omfar, som de så tekte med [[gran (tre)\|granbark]]. Samuel Rheen, som framfor alt skildra [[Jokkmokks socken]] på same tida, bidrog med opplysninga at «kottarna» hade seks vegger og at dei ikkje nødvendigvis var tekt med granbark — men ofte med granris, fururis eller [[torv]]. Kåtone stod ved dei vatna og elvane der skogssamane bruka å fiske og jaga. Han fortalte òg at i nærheita av kåtene fanst det buer som var sett på stubbar, og at desse buene vart kalla for [[njalla]] eller «staburar». Desse vart bygd på det viset at eit tre vart kappa ved to til tre meters høgd. Oppå denne stubben vart det lagt fire stokkar i kors, og oppå desse att vart det bygd ei lita bu som vart tekt med fjøler og attlukt med ei dør. Grunnen til at buene vart sett så høgt var å unngå at [[bjørn]]ar og [[jerv]]ar skulle bryte seg inn og øydelegge det som vart lagra der, såvel kjøtt og ostar som klede.<ref name="Berättelser">Berättelser om samerna i 1600-talets Sverige, Kungl. Skytteanska Samfundets Handlingar nr 27, Umeå [1671] 1983.</ref>		I ''prestrelasjonane'' i 1670-åra, som vart innsendt til [[Johannes Schefferus]] i [[Uppsala]] og tjente som kjeldemateriale til verket ''[[Johannes Schefferus: Lapponia\|Lapponia]]'', finst den eldste meir detaljerte informasjonen om livet til skogssamane. Nicolaus Lundius skildra korleis samane i Umeå lappmark ved kvar reinvoll tømra ei sommarkåte av stokkar, seks omfar, som de så tekte med [[gran (tre)\|granbark]]. Samuel Rheen, som framfor alt skildra [[Jokkmokks socken]] på same tida, bidrog med opplysninga at «kottarna» hade seks vegger og at dei ikkje nødvendigvis var tekt med granbark — men ofte med granris, fururis eller [[torv]]. Kåtone stod ved dei vatna og elvane der skogssamane bruka å fiske og jaga. Han fortalte òg at i nærheita av kåtene fanst det buer som var sett på stubbar, og at desse buene vart kalla for [[njalla]] eller «staburar». Desse vart bygd på det viset at eit tre vart kappa ved to til tre meters høgd. Oppå denne stubben vart det lagt fire stokkar i kors, og oppå desse att vart det bygd ei lita bu som vart tekt med fjøler og attlukt med ei dør. Grunnen til at buene vart sett så høgt var å unngå at [[bjørn]]ar og [[jerv]]ar skulle bryte seg inn og øydelegge det som vart lagra der, såvel kjøtt og ostar som klede.<ref name="Berättelser">Berättelser om samerna i 1600-talets Sverige, Kungl. Skytteanska Samfundets Handlingar nr 27, Umeå [1671] 1983.</ref>

	Da [[Ernst Manker]] studerte livet til skogssamane i de tidligaste tiåra på 1900-talet, hadde stort sett alle gamle leirar vorte nedlagt. I staden likna dei skogssamiske bustadene på vanlige svenske bondebustader med gardar og grender. Men ein del skogssamiske gardar har vorte anlagt på gamle leirplassar.<ref name="Manker"/>		Da [[Ernst Manker]] studerte livet til skogssamane i de tidligaste tiåra på 1900-talet, hadde stort sett alle gamle leirar vorte nedlagt. I staden likna dei skogssamiske bustadene på vanlige svenske bondebustader med gardar og grender. Men ein del skogssamiske gardar har vorte anlagt på gamle leirplassar.<ref name="Manker"/>

Cnyborg: Teksterstatting – «Uppsala» til «Uppsala»

2024-12-27T09:03:35Z

Teksterstatting – «Uppsala» til «Uppsala»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 27. des. 2024 kl. 09:03
Linje 53:		Linje 53:
	Fram til først på 1900-talet budde skogssamane utspreidd, kvart hushald innafor sitt spesielle landområde, sitt [[lappskatteland]]. Innafor kvart slikt land fanst det eit antal faste leirar, og på kvar leirplass fanst ei [[kåte]], forrådsbuer, forrådsstillingar og ein reinvoll, vanligvis omgjevne av ei tømra gjerding.<ref name="Aronsson">Aronsson, Kjell-Åke: Norrbottens synliga historia, del 1, Länsstyrelsen i Norrbottens län, Luleå 1992 "Skogssamisk kultur",, sid. 61–62. </ref>		Fram til først på 1900-talet budde skogssamane utspreidd, kvart hushald innafor sitt spesielle landområde, sitt [[lappskatteland]]. Innafor kvart slikt land fanst det eit antal faste leirar, og på kvar leirplass fanst ei [[kåte]], forrådsbuer, forrådsstillingar og ein reinvoll, vanligvis omgjevne av ei tømra gjerding.<ref name="Aronsson">Aronsson, Kjell-Åke: Norrbottens synliga historia, del 1, Länsstyrelsen i Norrbottens län, Luleå 1992 "Skogssamisk kultur",, sid. 61–62. </ref>

	I ''prestrelasjonane'' i 1670-åra, som vart innsendt til [[Johannes Schefferus]] i [[Uppsala]] og tjente som kjeldemateriale til verket ''[[Johannes Schefferus: Lapponia\|Lapponia]]'', finst den eldste meir detaljerte informasjonen om livet til skogssamane. Nicolaus Lundius skildra korleis samane i Umeå lappmark ved kvar reinvoll tømra ei sommarkåte av stokkar, seks omfar, som de så tekte med [[gran (tre)\|granbark]]. Samuel Rheen, som framfor alt skildra [[Jokkmokks socken]] på same tida, bidrog med opplysninga at «kottarna» hade seks vegger og at dei ikkje nødvendigvis var tekt med granbark — men ofte med granris, fururis eller [[torv]]. Kåtone stod ved dei vatna og elvane der skogssamane bruka å fiske og jaga. Han fortalte òg at i nærheita av kåtene fanst det buer som var sett på stubbar, og at desse buene vart kalla for [[njalla]] eller «staburar». Desse vart bygd på det viset at eit tre vart kappa ved to til tre meters høgd. Oppå denne stubben vart det lagt fire stokkar i kors, og oppå desse att vart det bygd ei lita bu som vart tekt med fjøler og attlukt med ei dør. Grunnen til at buene vart sett så høgt var å unngå at [[bjørn]]ar og [[jerv]]ar skulle bryte seg inn og øydelegge det som vart lagra der, såvel kjøtt og ostar som klede.<ref name="Berättelser">Berättelser om samerna i 1600-talets Sverige, Kungl. Skytteanska Samfundets Handlingar nr 27, Umeå [1671] 1983.</ref>		I ''prestrelasjonane'' i 1670-åra, som vart innsendt til [[Johannes Schefferus]] i Uppsala og tjente som kjeldemateriale til verket ''[[Johannes Schefferus: Lapponia\|Lapponia]]'', finst den eldste meir detaljerte informasjonen om livet til skogssamane. Nicolaus Lundius skildra korleis samane i Umeå lappmark ved kvar reinvoll tømra ei sommarkåte av stokkar, seks omfar, som de så tekte med [[gran (tre)\|granbark]]. Samuel Rheen, som framfor alt skildra [[Jokkmokks socken]] på same tida, bidrog med opplysninga at «kottarna» hade seks vegger og at dei ikkje nødvendigvis var tekt med granbark — men ofte med granris, fururis eller [[torv]]. Kåtone stod ved dei vatna og elvane der skogssamane bruka å fiske og jaga. Han fortalte òg at i nærheita av kåtene fanst det buer som var sett på stubbar, og at desse buene vart kalla for [[njalla]] eller «staburar». Desse vart bygd på det viset at eit tre vart kappa ved to til tre meters høgd. Oppå denne stubben vart det lagt fire stokkar i kors, og oppå desse att vart det bygd ei lita bu som vart tekt med fjøler og attlukt med ei dør. Grunnen til at buene vart sett så høgt var å unngå at [[bjørn]]ar og [[jerv]]ar skulle bryte seg inn og øydelegge det som vart lagra der, såvel kjøtt og ostar som klede.<ref name="Berättelser">Berättelser om samerna i 1600-talets Sverige, Kungl. Skytteanska Samfundets Handlingar nr 27, Umeå [1671] 1983.</ref>

	Da [[Ernst Manker]] studerte livet til skogssamane i de tidligaste tiåra på 1900-talet, hadde stort sett alle gamle leirar vorte nedlagt. I staden likna dei skogssamiske bustadene på vanlige svenske bondebustader med gardar og grender. Men ein del skogssamiske gardar har vorte anlagt på gamle leirplassar.<ref name="Manker"/>		Da [[Ernst Manker]] studerte livet til skogssamane i de tidligaste tiåra på 1900-talet, hadde stort sett alle gamle leirar vorte nedlagt. I staden likna dei skogssamiske bustadene på vanlige svenske bondebustader med gardar og grender. Men ein del skogssamiske gardar har vorte anlagt på gamle leirplassar.<ref name="Manker"/>

Cnyborgbot: Robot: Erstatter mal: Reflist

2024-03-08T10:06:45Z

Robot: Erstatter mal: Reflist

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 8. mar. 2024 kl. 10:06
Linje 154:		Linje 154:

	== Fotnotar ==		== Fotnotar ==
	~~{{reflist}}~~		<references />

	== Lenkjer ==		== Lenkjer ==

Olve Utne: Teksterstatting – «[[Kategori:s» til «[[Kategori:S»

2023-11-26T03:24:07Z

Teksterstatting – «[[Kategori:s» til «[[Kategori:S»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 26. nov. 2023 kl. 03:24
Linje 163:		Linje 163:
	{{Wikipedia\|sv\|Skogssamer}}		{{Wikipedia\|sv\|Skogssamer}}

	[[Kategori:~~skogssamisk~~ historie og kultur]]		[[Kategori:Skogssamisk historie og kultur]]
	[[Kategori:~~samisk~~ historie og kultur]]		[[Kategori:Samisk historie og kultur]]
	[[Kategori:Lappland]]		[[Kategori:Lappland]]
	[[Kategori:Finland]]		[[Kategori:Finland]]
	{{nn}}		{{nn}}

Olve Utne: Teksterstatting – «[[kategori:» til «[[Kategori:»

2023-11-19T15:12:24Z

Teksterstatting – «[[kategori:» til «[[Kategori:»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 19. nov. 2023 kl. 15:12
Linje 163:		Linje 163:
	{{Wikipedia\|sv\|Skogssamer}}		{{Wikipedia\|sv\|Skogssamer}}

	[[~~kategori~~:skogssamisk historie og kultur]]		[[Kategori:skogssamisk historie og kultur]]
	[[~~kategori~~:samisk historie og kultur]]		[[Kategori:samisk historie og kultur]]
	[[Kategori:Lappland]]		[[Kategori:Lappland]]
	[[~~kategori~~:Finland]]		[[Kategori:Finland]]
	{{nn}}		{{nn}}

Kallrustad: korr.

2023-07-31T06:23:21Z

korr.

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 31. jul. 2023 kl. 06:23
Linje 8:		Linje 8:
	{{Innhald høgre}}		{{Innhald høgre}}
	== Språk ==		== Språk ==
	~~Idag~~ har de fleste skogssamane svensk eller finsk som morsmål, men samisk blir stadig bruka i varierande grad ein del plassar. I '''[[Lule lappmark]]''' har såvel skogssamar som fjellsamar tala [[lulesamisk]]. I '''[[Pite lappmark]]''' har det derimot funnest ei tydelig språkgrense mellom fjellsamane, som tala [[pitesamisk]], eit språk nærmast i slekt med lulesamisk, og skogssamane, som vel så ofte<ref>I alle fall i nyare tid finst det likevel eksempel på pitesamiskspråklige skogssamar.</ref> tala [[umesamisk]], som ligg nærmare [[sørsamisk]]. Skogssamane i Malå og austre Sorsele har òg tala umesamisk.<ref name="Bergsland">Bergsland, Knut: Lapps and Norsemen in olden times, Instituttet for sammenlignende kulturforskning XXVI, Bergen 1967 "Lapp dialectal groups and problems of history",, sid. 32–53. </ref>		I dag har dei fleste skogssamane svensk eller finsk som morsmål, men samisk blir stadig bruka i varierande grad ein del plassar. I '''[[Lule lappmark]]''' har såvel skogssamar som fjellsamar tala [[lulesamisk]]. I '''[[Pite lappmark]]''' har det derimot funnest ei tydelig språkgrense mellom fjellsamane, som tala [[pitesamisk]], eit språk nærmast i slekt med lulesamisk, og skogssamane, som vel så ofte<ref>I alle fall i nyare tid finst det likevel eksempel på pitesamiskspråklige skogssamar.</ref> tala [[umesamisk]], som ligg nærmare [[sørsamisk]]. Skogssamane i Malå og austre Sorsele har òg tala umesamisk.<ref name="Bergsland">Bergsland, Knut: Lapps and Norsemen in olden times, Instituttet for sammenlignende kulturforskning XXVI, Bergen 1967 "Lapp dialectal groups and problems of history",, sid. 32–53. </ref>

	Innafor '''[[Lycksele lappmark\|Lycksele]]''' og '''[[Åsele lappmark\|Åsele]]''' lappmarker vart skogssamane mesta heilt assimilert i løpet av 1800-talet og bytta språk til svensk. Det gamle språket deira gikk stort sett tapt. Men den samiske litteraturen som vart forfatta i Lycksele mot slutten av 1600-talet av [[Olaus Stephani Graan]] og begynnelsen av 1700-talet av [[Pehr Fjellström]] viser at de tala umesamisk der òg. Grensa mellom umesamisk og [[sørsamisk]] er omdiskutert, men oppteikningar av [[J.A. Nensén]] frå 1800-talets Åsele lappmark tyder på at skogssamane der òg tala ein dialekt som kan reknast til umesamisk. Språket deira skilte seg dermed frå den sørsamisken som vart tala og til ein viss grad enno blir tala av fjellsamane i Vilhelmina.<ref name="Bergsland"/>		Innafor '''[[Lycksele lappmark\|Lycksele]]''' og '''[[Åsele lappmark\|Åsele]]''' lappmarker vart skogssamane mesta heilt assimilert i løpet av 1800-talet og bytta språk til svensk. Det gamle språket deira gikk stort sett tapt. Men den samiske litteraturen som vart forfatta i Lycksele mot slutten av 1600-talet av [[Olaus Stephani Graan]] og begynnelsen av 1700-talet av [[Pehr Fjellström]] viser at de tala umesamisk der òg. Grensa mellom umesamisk og [[sørsamisk]] er omdiskutert, men oppteikningar av [[J.A. Nensén]] frå 1800-talets Åsele lappmark tyder på at skogssamane der òg tala ein dialekt som kan reknast til umesamisk. Språket deira skilte seg dermed frå den sørsamisken som vart tala og til ein viss grad enno blir tala av fjellsamane i Vilhelmina.<ref name="Bergsland"/>

Cnyborg: /* Bortkomne skogssamiske kulturar */

2023-04-04T07:06:40Z

Bortkomne skogssamiske kulturar

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 4. apr. 2023 kl. 07:06
Linje 111:		Linje 111:
	== Bortkomne skogssamiske kulturar ==		== Bortkomne skogssamiske kulturar ==

	Samtidig som skogsreindrifta vart utvikla i store deler av indre Norrland, forsvann de skogssamiske kulturane frå ytterområda. I [[Kemi lappmark]] kom det ei intensiv innflytting av [[svedjebruk]]ande [[finnar]] i løpet av 1500- og 1600-talet, noko som førte med seg at samane i området vart fullstendig assimilert og gikk heilt over til finsk i staden for samisk.<ref name="Tegengren /">		Samtidig som skogsreindrifta vart utvikla i store deler av indre Norrland, forsvann de skogssamiske kulturane frå ytterområda. I [[Kemi lappmark]] kom det ei intensiv innflytting av [[svedjebruk]]ande [[finnar]] i løpet av 1500- og 1600-talet, noko som førte med seg at samane i området vart fullstendig assimilert og gikk heilt over til finsk i staden for samisk.<ref name="Tegengren"/>

	Ein tilsvarande prosess fann stad i [[Åsele lappmark\|Åsele]] og [[Lycksele lappmark]]er i løpet av 1700-talet. I slutten av 1820-åra skreiv [[Petrus Læstadius]] i sin journal om muligheitene for å lære seg samisk for prestane:		Ein tilsvarande prosess fann stad i [[Åsele lappmark\|Åsele]] og [[Lycksele lappmark]]er i løpet av 1700-talet. I slutten av 1820-åra skreiv [[Petrus Læstadius]] i sin journal om muligheitene for å lære seg samisk for prestane:

Cnyborg: fjerner f-merking, WP-artikkel

2023-02-28T08:09:59Z

fjerner f-merking, WP-artikkel

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. feb. 2023 kl. 08:09
Linje 162:		Linje 162:

	{{Wikipedia\|sv\|Skogssamer}}		{{Wikipedia\|sv\|Skogssamer}}
	~~{{f2}}~~
	[[kategori:skogssamisk historie og kultur]]		[[kategori:skogssamisk historie og kultur]]
	[[kategori:samisk historie og kultur]]		[[kategori:samisk historie og kultur]]

Cnyborg på 12. jan. 2023 kl. 07:49

2023-01-12T07:49:21Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 12. jan. 2023 kl. 07:49
Linje 12:		Linje 12:
	Innafor '''[[Lycksele lappmark\|Lycksele]]''' og '''[[Åsele lappmark\|Åsele]]''' lappmarker vart skogssamane mesta heilt assimilert i løpet av 1800-talet og bytta språk til svensk. Det gamle språket deira gikk stort sett tapt. Men den samiske litteraturen som vart forfatta i Lycksele mot slutten av 1600-talet av [[Olaus Stephani Graan]] og begynnelsen av 1700-talet av [[Pehr Fjellström]] viser at de tala umesamisk der òg. Grensa mellom umesamisk og [[sørsamisk]] er omdiskutert, men oppteikningar av [[J.A. Nensén]] frå 1800-talets Åsele lappmark tyder på at skogssamane der òg tala ein dialekt som kan reknast til umesamisk. Språket deira skilte seg dermed frå den sørsamisken som vart tala og til ein viss grad enno blir tala av fjellsamane i Vilhelmina.<ref name="Bergsland"/>		Innafor '''[[Lycksele lappmark\|Lycksele]]''' og '''[[Åsele lappmark\|Åsele]]''' lappmarker vart skogssamane mesta heilt assimilert i løpet av 1800-talet og bytta språk til svensk. Det gamle språket deira gikk stort sett tapt. Men den samiske litteraturen som vart forfatta i Lycksele mot slutten av 1600-talet av [[Olaus Stephani Graan]] og begynnelsen av 1700-talet av [[Pehr Fjellström]] viser at de tala umesamisk der òg. Grensa mellom umesamisk og [[sørsamisk]] er omdiskutert, men oppteikningar av [[J.A. Nensén]] frå 1800-talets Åsele lappmark tyder på at skogssamane der òg tala ein dialekt som kan reknast til umesamisk. Språket deira skilte seg dermed frå den sørsamisken som vart tala og til ein viss grad enno blir tala av fjellsamane i Vilhelmina.<ref name="Bergsland"/>

	Skogssamane vart mesta fullstendig assimilert i '''[[Kemi lappmark]]''' òg; der bytta de språk til finsk. Av det gamle språket finst det i dag berre ein rest att i form av [[enaresamisk]], som blir tala av 200–300 personar. Den [[nordsamisk]]en som blir tala av betydelig fleire innbyggjarar i Finsk Lappland har vorte innført gjennom seinare innvandring av fjellsamar.<ref name="Tegengren"/>		Skogssamane vart mesta fullstendig assimilert i '''[[Kemi lappmark]]''' òg; der bytta de språk til finsk. Av det gamle språket finst det i dag berre ein rest att i form av [[enaresamisk]], som blir tala av 200–300 personar. Den [[nordsamisk]]en som blir tala av betydelig fleire innbyggjarar i Finsk Lappland har vorte innført gjennom seinare innvandring av fjellsamar.<ref name="Tegengren">Tegengren, Helmer: En utdöd lappkultur i Kemi lappmark: studier i Nordfinlands kolonisationshistoria, 1952.</ref>

	==Religion==		==Religion==