Umesamisk - Sideversjonshistorikk

Kallrustad: Teksterstatting – «Kategori:Sverige» til «»

2025-07-22T12:29:52Z

Teksterstatting – «Kategori:Sverige» til «»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 22. jul. 2025 kl. 12:29
Linje 49:		Linje 49:
	[[Kategori:Västerbottens län]]		[[Kategori:Västerbottens län]]
	[[Kategori:Nordland fylke]]		[[Kategori:Nordland fylke]]
	~~[[Kategori:Sverige]]~~
	{{f1}}		{{f1}}
	{{nn}}{{ikke koord}}		{{nn}}{{ikke koord}}

Olve Utne: /* Geografisk utbreiing */

2024-11-13T01:47:48Z

Geografisk utbreiing

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. nov. 2024 kl. 01:47
Linje 3:		Linje 3:

	== Geografisk utbreiing ==		== Geografisk utbreiing ==
	Den sørlige halvdelen av Arjeplogs kommun, det meste av Arvidsjaurs kommun og heile Sorsele og Malå kommunar blir rekna til det umesamiske området. Utbreiinga har gått lengre mot sør tidligare, inkludert til [[Lycksele]] og [[Vilhelmina]]. Vest for Kjølen er språket sovande som morsmål i dag, men tidligare høyrde området frå [[Rana kommune\|Rana]] (sør for [[Krokstranda]] og [[Dunderlandsdalen]]) og [[Rødøy kommune\|Rødøy]] sørover til Hemnes og [[Korgen]] i [[Hemnes kommune\|Hemnes]] kommune samt nordlige delar av [[Hattfjelldal]] kommune til det historiske umesamiske språkområdet. Eit revitaliseringsarbeid er i gang i Hemnes og Rana.		Den sørlige halvdelen av Arjeplogs kommun, det meste av Arvidsjaurs kommun og heile Sorsele og Malå kommunar blir rekna til det umesamiske området. Utbreiinga har gått lengre mot sør tidligare, inkludert til [[Lycksele]] og [[Vilhelmina]]. Vest for Kjølen er språket sovande som morsmål i dag, men tidligare høyrde området frå [[Rana kommune\|Rana]] (sør for [[Krokstranda]] og [[Dunderlandsdalen]]) og [[Rødøy kommune\|Rødøy]] sørover til Hemnes og [[Korgen]] i [[Hemnes kommune\|Hemnes]] kommune samt nordlige delar av [[Hattfjelldal]] kommune til det historiske umesamiske språkområdet. Eit revitaliseringsarbeid er i gang i Hemnes og Rana, så per i dag er umesamisk til ein viss grad umesamisk i bruk der.

	== Umesamisk og nabospråka ==		== Umesamisk og nabospråka ==

Olve Utne: /* Geografisk utbreiing */

2024-11-13T01:46:13Z

Geografisk utbreiing

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. nov. 2024 kl. 01:46
Linje 3:		Linje 3:

	== Geografisk utbreiing ==		== Geografisk utbreiing ==
	Den sørlige halvdelen av Arjeplogs kommun, det meste av Arvidsjaurs kommun og heile Sorsele og Malå kommunar blir rekna til det umesamiske området. Utbreiinga har gått lengre mot sør tidligare, inkludert til [[Lycksele]] og [[Vilhelmina]]. Vest for Kjølen er språket ~~utdøydd~~ i dag, men tidligare høyrde området frå [[Rana kommune\|Rana]] (sør for [[Krokstranda]] og [[Dunderlandsdalen]]) og [[Rødøy kommune\|Rødøy]] sørover til Hemnes og [[Korgen]] i [[Hemnes kommune\|Hemnes]] kommune til det umesamiske språkområdet.		Den sørlige halvdelen av Arjeplogs kommun, det meste av Arvidsjaurs kommun og heile Sorsele og Malå kommunar blir rekna til det umesamiske området. Utbreiinga har gått lengre mot sør tidligare, inkludert til [[Lycksele]] og [[Vilhelmina]]. Vest for Kjølen er språket sovande som morsmål i dag, men tidligare høyrde området frå [[Rana kommune\|Rana]] (sør for [[Krokstranda]] og [[Dunderlandsdalen]]) og [[Rødøy kommune\|Rødøy]] sørover til Hemnes og [[Korgen]] i [[Hemnes kommune\|Hemnes]] kommune samt nordlige delar av [[Hattfjelldal]] kommune til det historiske umesamiske språkområdet. Eit revitaliseringsarbeid er i gang i Hemnes og Rana.

	== Umesamisk og nabospråka ==		== Umesamisk og nabospråka ==

Olve Utne: /* Ume- og sørsamisk */

2024-11-13T01:41:26Z

Ume- og sørsamisk

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. nov. 2024 kl. 01:41
Linje 12:		Linje 12:
	=== Ume- og sørsamisk ===		=== Ume- og sørsamisk ===

	Umesamisk har til felles med [[sørsamisk]] eit meir konservativt endingssystem enn det som er vanligare i nordligare dialektar av [[vestsamiske språk]]. Kasus- og personendinga ''-m'' er såleis bevart som ''-m'' i sørlig sørsamisk og som ''-b'' i nordlig sørsamisk og ~~det meste~~ av umesamisk; i nordlig umesamisk og i pitesamisk (og [[lulesamisk]]) er ''-m'' oftast svekka vidare til ''-v'', og i [[nordsamisk]] er konsonanten borte. [[Genitiv]]sendinga ''-n'' er bevart i både sør- og umesamisk, men er i all hovudsak borte i pitesamisk. [[Inessiv]]-endinga ''-sne'' er bevart i både sør- og umesamisk, medan vår tids pitesamisk har svekking til ''-n''.		Umesamisk har til felles med [[sørsamisk]] eit meir konservativt endingssystem enn det som er vanligare i nordligare dialektar av [[vestsamiske språk]]. Kasus- og personendinga ''-m'' er såleis bevart som ''-m'' i sørlig sørsamisk og som ''-b'' i nordlig sørsamisk og mykje av umesamisk; i nordlig og austlig umesamisk og i pitesamisk (og [[lulesamisk]]) er ''-m'' oftast svekka vidare til ''-v'', og i [[nordsamisk]] er konsonanten borte. [[Genitiv]]sendinga ''-n'' er bevart i både sør- og umesamisk, men er i all hovudsak borte i pitesamisk. [[Inessiv]]-endinga ''-sne'' er bevart i både sør- og umesamisk, medan vår tids pitesamisk har svekking til ''-n''.

	== Umesamisk dialekt i Noreg ==		== Umesamisk dialekt i Noreg ==

Olve Utne: /* Geografisk utbreiing */

2024-10-22T15:10:15Z

Geografisk utbreiing

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 22. okt. 2024 kl. 15:10
Linje 3:		Linje 3:

	== Geografisk utbreiing ==		== Geografisk utbreiing ==
	Den sørlige halvdelen av Arjeplogs kommun og heile ~~Arvidsjaurs~~ og Malå kommunar blir rekna til det umesamiske området. Utbreiinga har gått lengre mot sør tidligare, inkludert til [[Lycksele]] og [[Vilhelmina]]. Vest for Kjølen er språket utdøydd i dag, men tidligare høyrde området frå [[Rana kommune\|Rana]] (sør for [[Krokstranda]] og [[Dunderlandsdalen]]) og [[Rødøy kommune\|Rødøy]] sørover til Hemnes og [[Korgen]] i [[Hemnes kommune\|Hemnes]] kommune til det umesamiske språkområdet.		Den sørlige halvdelen av Arjeplogs kommun, det meste av Arvidsjaurs kommun og heile Sorsele og Malå kommunar blir rekna til det umesamiske området. Utbreiinga har gått lengre mot sør tidligare, inkludert til [[Lycksele]] og [[Vilhelmina]]. Vest for Kjølen er språket utdøydd i dag, men tidligare høyrde området frå [[Rana kommune\|Rana]] (sør for [[Krokstranda]] og [[Dunderlandsdalen]]) og [[Rødøy kommune\|Rødøy]] sørover til Hemnes og [[Korgen]] i [[Hemnes kommune\|Hemnes]] kommune til det umesamiske språkområdet.

	== Umesamisk og nabospråka ==		== Umesamisk og nabospråka ==

Olve Utne på 22. okt. 2024 kl. 15:09

2024-10-22T15:09:14Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 22. okt. 2024 kl. 15:09
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|11699cr samisk salmebok.jpg\|Salmebok på det gamle samiske standardspråket som hovudsaklig er basert på umesamisk.\|Olve Utne}}		<onlyinclude>{{thumb\|11699cr samisk salmebok.jpg\|Salmebok på det gamle samiske standardspråket som hovudsaklig er basert på umesamisk.\|Olve Utne}}
	'''[[Umesamisk]]''' er eit [[samiske språk\|samisk språk]] som tradisjonelt blir snakka av [[umesamar\|umesamane]]. I [[Noreg]] har det blitt snakka umesamisk kring [[Rana kommune\|Rana]] og [[Hemnes kommune\|Hemnes]] kommunar, og i [[Sverige]] er umesamisk det tradisjonelle språket blant [[skogssamar\|skogssamane]] frå sørlige [[~~Arjeplogs kommun\|~~Arjeplog]] og det meste av [[~~Arvidsjaurs kommun\|~~Arvidsjaur]] og [[~~Malå kommun\|~~Malå]] kommunar såvel som i [[Lycksele lappmark]] sør- og vestover til [[Umeälven]]. I eldre tider ser det ut til å ha blitt snakka umesamisk i [[Åsele lappmark]] òg — heilt mot grensa mot [[Jämtland]]. Språklig sett danar umesamisk ein overgang mellom [[pitesamisk]] og [[sørsamisk]]. Oftast blir umesamisk rekna til sørsamisk i vidaste forstand, men språket har òg mykje til felles med pitesamisk. Det gamle samiske standardskriftspråket frå [[1700-talet]] og tidlig [[1800-talet\|1800-tal]] har i hovudsak utgangspunkt i umesamisk. Det umesamiske språket er kritisk truga i dag, men det blir arbeidd aktivt med revitalisering frå barnehagenivå og oppover. Den moderne umesamiske rettskrivinga vart godkjent av Sametinget i Sverige den [[26. februar]] [[2014]] og vart med det godkjent som skriftspråk. </onlyinclude>		'''[[Umesamisk]]''' er eit [[samiske språk\|samisk språk]] som tradisjonelt blir snakka av [[umesamar\|umesamane]]. I [[Noreg]] har det blitt snakka umesamisk kring [[Rana kommune\|Rana]] og [[Hemnes kommune\|Hemnes]] kommunar, og i [[Sverige]] er umesamisk det tradisjonelle språket blant [[skogssamar\|skogssamane]] frå sørlige [[Arjeplog]] og det meste av [[Arvidsjaur]], [[Sorsele]] og [[Malå]] kommunar såvel som i [[Lycksele lappmark]] sør- og vestover til [[Umeälven]]. I eldre tider ser det ut til å ha blitt snakka umesamisk i [[Åsele lappmark]] òg — heilt mot grensa mot [[Jämtland]]. Språklig sett danar umesamisk ein overgang mellom [[pitesamisk]] og [[sørsamisk]]. Oftast blir umesamisk rekna til sørsamisk i vidaste forstand, men språket har òg mykje til felles med pitesamisk. Det gamle samiske standardskriftspråket frå [[1700-talet]] og tidlig [[1800-talet\|1800-tal]] har i hovudsak utgangspunkt i umesamisk. Det umesamiske språket er kritisk truga i dag, men det blir arbeidd aktivt med revitalisering frå barnehagenivå og oppover. Den moderne umesamiske rettskrivinga vart godkjent av Sametinget i Sverige den [[26. februar]] [[2014]] og vart med det godkjent som skriftspråk. </onlyinclude>

	== Geografisk utbreiing ==		== Geografisk utbreiing ==

Olve Utne på 22. okt. 2024 kl. 12:49

2024-10-22T12:49:19Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 22. okt. 2024 kl. 12:49
Linje 13:		Linje 13:

	Umesamisk har til felles med [[sørsamisk]] eit meir konservativt endingssystem enn det som er vanligare i nordligare dialektar av [[vestsamiske språk]]. Kasus- og personendinga ''-m'' er såleis bevart som ''-m'' i sørlig sørsamisk og som ''-b'' i nordlig sørsamisk og det meste av umesamisk; i nordlig umesamisk og i pitesamisk (og [[lulesamisk]]) er ''-m'' oftast svekka vidare til ''-v'', og i [[nordsamisk]] er konsonanten borte. [[Genitiv]]sendinga ''-n'' er bevart i både sør- og umesamisk, men er i all hovudsak borte i pitesamisk. [[Inessiv]]-endinga ''-sne'' er bevart i både sør- og umesamisk, medan vår tids pitesamisk har svekking til ''-n''.		Umesamisk har til felles med [[sørsamisk]] eit meir konservativt endingssystem enn det som er vanligare i nordligare dialektar av [[vestsamiske språk]]. Kasus- og personendinga ''-m'' er såleis bevart som ''-m'' i sørlig sørsamisk og som ''-b'' i nordlig sørsamisk og det meste av umesamisk; i nordlig umesamisk og i pitesamisk (og [[lulesamisk]]) er ''-m'' oftast svekka vidare til ''-v'', og i [[nordsamisk]] er konsonanten borte. [[Genitiv]]sendinga ''-n'' er bevart i både sør- og umesamisk, men er i all hovudsak borte i pitesamisk. [[Inessiv]]-endinga ''-sne'' er bevart i både sør- og umesamisk, medan vår tids pitesamisk har svekking til ''-n''.

	~~== Skriftspråk ==~~
	~~{{thumb\|27561crj Arviesjavrrie - umesamisk skilt.jpg\|Umesamisk i moderne rettskriving på eit infoskilt ved inngangen til [[Lappstaden (Arvidsjaur)\|Lappstaden]] i [[Arvidsjaur]].}}~~
	Den umesamiske rettskrivinga som er mest i bruk i dag vart utvikla av Henrik Barruk på grunnlag av dei [[lulesamisk]]e rettskrivingsprinsippa, med unntak av at dei trykklette ''-ie'' og ''-uo''-endingane blir skrivne som diftongar. Denne rettskrivinga har lenge vore uoffisiell, men onsdag den [[26. februar]] [[2014]] vedtok [[Sametingets språknämnd]] i Sverige at dei hermed «uppfattar att den umesamiska ortografin härmed är godkänd».<ref>Melding frå Josefina Lundgren Skerk på veggen til [https://www.facebook.com/groups/317440025572/ Vi som vill bevara umesamiskan] på Facebook<br/>Kejonen, Olle; Eira, Karen: [http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2327&artikel=5795039 «Sametinget godkänner umesamiskan»] på Ođđasat.se, publ. 26.02.2014. </ref> Saka vil bli lagt fram for [[Samisk parlamentarisk råd]] snarast mulig.

	== Umesamisk dialekt i Noreg ==		== Umesamisk dialekt i Noreg ==
Linje 26:		Linje 22:

	For elv skriv Qvigstad jiænnō med nn og ikkje dn. For båt skriv han vince med -e heller enn -a, men -a med fullvokal finst i mange andre ord som f.eks. juhka.		For elv skriv Qvigstad jiænnō med nn og ikkje dn. For båt skriv han vince med -e heller enn -a, men -a med fullvokal finst i mange andre ord som f.eks. juhka.

			== Skriftspråk ==
			{{thumb\|27561crj Arviesjavrrie - umesamisk skilt.jpg\|Umesamisk i moderne rettskriving på eit infoskilt ved inngangen til [[Lappstaden (Arvidsjaur)\|Lappstaden]] i [[Arvidsjaur]].}}
			Den umesamiske rettskrivinga som er mest i bruk i dag vart utvikla av Henrik Barruk på grunnlag av dei [[lulesamisk]]e rettskrivingsprinsippa, med unntak av at dei trykklette ''-ie'' og ''-uo''-endingane blir skrivne som diftongar. Denne rettskrivinga har lenge vore uoffisiell, men onsdag den [[26. februar]] [[2014]] vedtok [[Sametingets språknämnd]] i Sverige at dei hermed «uppfattar att den umesamiska ortografin härmed är godkänd».<ref>Melding frå Josefina Lundgren Skerk på veggen til [https://www.facebook.com/groups/317440025572/ Vi som vill bevara umesamiskan] på Facebook<br/>Kejonen, Olle; Eira, Karen: [http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2327&artikel=5795039 «Sametinget godkänner umesamiskan»] på Ođđasat.se, publ. 26.02.2014. </ref> Saka vil bli lagt fram for [[Samisk parlamentarisk råd]] snarast mulig.

	== Sjå òg ==		== Sjå òg ==

Olve Utne: /* Umesamisk dialekt i Noreg */

2024-10-22T12:42:53Z

Umesamisk dialekt i Noreg

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 22. okt. 2024 kl. 12:42
Linje 23:		Linje 23:
	* Āhkā-juhka (Kjerringelva), Gargawrē-čǫhkka, Giewra-juhka, Gitnar-čǫhkka (Østerdalsknabben), Gruonas-čǫhkka (Grønelva), Gubbelt-jiænnō, Guobša-čǫhkka (Kufjellet), Guobša-juhka (Kvefsendalselva), Jīdō-juhka (Jordbekken), Mǫskos-durrē-čǫhkka (Rismålsfjellet), Sēipet-juhka (Messingåga), Stuorra-ǫlgē-juhka (Storakselbekken), Vince-čǫhkka (Båtfjellet), Vires-juhka.		* Āhkā-juhka (Kjerringelva), Gargawrē-čǫhkka, Giewra-juhka, Gitnar-čǫhkka (Østerdalsknabben), Gruonas-čǫhkka (Grønelva), Gubbelt-jiænnō, Guobša-čǫhkka (Kufjellet), Guobša-juhka (Kvefsendalselva), Jīdō-juhka (Jordbekken), Mǫskos-durrē-čǫhkka (Rismålsfjellet), Sēipet-juhka (Messingåga), Stuorra-ǫlgē-juhka (Storakselbekken), Vince-čǫhkka (Båtfjellet), Vires-juhka.

	Vi ser at diftongen uo blir skriven som uo før a i 2. staving heller enn som ua (gruonas heller enn gruanas, stuorra heller enn stuarra). Men eit usikkerheitsmoment der at Qvigstad ikkje hadde kontroll over uo-~~diftongen~~ med ~~variantar på~~ pitesamisk.		Vi ser at diftongen uo blir skriven som uo før a i 2. staving heller enn som ua (gruonas heller enn gruanas, stuorra heller enn stuarra). Men eit usikkerheitsmoment der at Qvigstad ikkje hadde kontroll over uo-, ua- og uä-diftongane i det meir omfattande arbeidet sitt med pitesamisk heller.

	For elv skriv Qvigstad jiænnō med nn og ikkje dn. For båt skriv han vince med -e heller enn -a, men -a med fullvokal finst i mange andre ord som f.eks. juhka.		For elv skriv Qvigstad jiænnō med nn og ikkje dn. For båt skriv han vince med -e heller enn -a, men -a med fullvokal finst i mange andre ord som f.eks. juhka.

Olve Utne: /* Umesamisk dialekt i Noreg */

2024-10-14T20:58:20Z

Umesamisk dialekt i Noreg

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 14. okt. 2024 kl. 20:58
Linje 23:		Linje 23:
	* Āhkā-juhka (Kjerringelva), Gargawrē-čǫhkka, Giewra-juhka, Gitnar-čǫhkka (Østerdalsknabben), Gruonas-čǫhkka (Grønelva), Gubbelt-jiænnō, Guobša-čǫhkka (Kufjellet), Guobša-juhka (Kvefsendalselva), Jīdō-juhka (Jordbekken), Mǫskos-durrē-čǫhkka (Rismålsfjellet), Sēipet-juhka (Messingåga), Stuorra-ǫlgē-juhka (Storakselbekken), Vince-čǫhkka (Båtfjellet), Vires-juhka.		* Āhkā-juhka (Kjerringelva), Gargawrē-čǫhkka, Giewra-juhka, Gitnar-čǫhkka (Østerdalsknabben), Gruonas-čǫhkka (Grønelva), Gubbelt-jiænnō, Guobša-čǫhkka (Kufjellet), Guobša-juhka (Kvefsendalselva), Jīdō-juhka (Jordbekken), Mǫskos-durrē-čǫhkka (Rismålsfjellet), Sēipet-juhka (Messingåga), Stuorra-ǫlgē-juhka (Storakselbekken), Vince-čǫhkka (Båtfjellet), Vires-juhka.

	Vi ser at diftongen uo blir skriven som uo før a i 2. staving heller enn som ua (gruonas heller enn gruanas, stuorra heller enn stuarra). Men eit usikkerheitsmoment der at Qvigstad ikkje hadde kontroll over uo-diftongen med variantar på pitesamisk,		Vi ser at diftongen uo blir skriven som uo før a i 2. staving heller enn som ua (gruonas heller enn gruanas, stuorra heller enn stuarra). Men eit usikkerheitsmoment der at Qvigstad ikkje hadde kontroll over uo-diftongen med variantar på pitesamisk.

			For elv skriv Qvigstad jiænnō med nn og ikkje dn. For båt skriv han vince med -e heller enn -a, men -a med fullvokal finst i mange andre ord som f.eks. juhka.

	== Sjå òg ==		== Sjå òg ==

Olve Utne: /* Umesamisk dialekt i Noreg */

2024-10-14T20:53:15Z

Umesamisk dialekt i Noreg

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 14. okt. 2024 kl. 20:53
Linje 23:		Linje 23:
	* Āhkā-juhka (Kjerringelva), Gargawrē-čǫhkka, Giewra-juhka, Gitnar-čǫhkka (Østerdalsknabben), Gruonas-čǫhkka (Grønelva), Gubbelt-jiænnō, Guobša-čǫhkka (Kufjellet), Guobša-juhka (Kvefsendalselva), Jīdō-juhka (Jordbekken), Mǫskos-durrē-čǫhkka (Rismålsfjellet), Sēipet-juhka (Messingåga), Stuorra-ǫlgē-juhka (Storakselbekken), Vince-čǫhkka (Båtfjellet), Vires-juhka.		* Āhkā-juhka (Kjerringelva), Gargawrē-čǫhkka, Giewra-juhka, Gitnar-čǫhkka (Østerdalsknabben), Gruonas-čǫhkka (Grønelva), Gubbelt-jiænnō, Guobša-čǫhkka (Kufjellet), Guobša-juhka (Kvefsendalselva), Jīdō-juhka (Jordbekken), Mǫskos-durrē-čǫhkka (Rismålsfjellet), Sēipet-juhka (Messingåga), Stuorra-ǫlgē-juhka (Storakselbekken), Vince-čǫhkka (Båtfjellet), Vires-juhka.

	Vi ser at diftongen uo blir skriven som uo før a i 2. staving. Men eit usikkerheitsmoment der at Qvigstad ikkje hadde kontroll over uo-diftongen med variantar på pitesamisk,		Vi ser at diftongen uo blir skriven som uo før a i 2. staving heller enn som ua (gruonas heller enn gruanas, stuorra heller enn stuarra). Men eit usikkerheitsmoment der at Qvigstad ikkje hadde kontroll over uo-diftongen med variantar på pitesamisk,

	== Sjå òg ==		== Sjå òg ==