Vis kilden til Riska (Sandnes gnr. 109)

'''[[Riska (Sandnes gnr. 109)|Riska]]''' er ein matrikkelgard i [[Sandnes kommune]]. Tidlegare var Riska ein del av [[Hetland kommune]] og hadde matrikkelnummer 45. Riska er også navnet på den nordaustre kommunedel i [[Sandnes kommune]]. 

== Garden ==
Riskagarden ligg sentralt til i bygda på ein slak skråning opp frå sjøen. Terrenget er mykje brattare i vest ute på Li, og meir fylt av berg i aust inne på Hommarsåk.

Det gamle gardstunet på Riska ligg bare 15-20 meter over havet, med dyrka flater framføre seg ned mot sjøen. Bak tunet stig terrenget meir i bakkar og vollar opp

mot utmarka oppe på Heia i sør. På overgangen mot Hommersåk er landskapet fylt av berg, utmarksområdet Bergjå. Mellom dei to utmarksområda Bergå og Heia

ligg Eskjemyrå, der det frå gammalt var gangveg opp til Frøyland. Riska grenser i vest mot [[Li (Sandnes gnr. 110)|Li]], i sør mot [[Jødestad (Sandnes gnr. 108)|Jødestad]], og i aust mot [[Frøyland (Sandnes gnr. 102)|Frøyland]] og [[Hommarsåk (Sandnes gnr. 101)|Hommersåk]]. Det var Stabsto i Tjødnamyrå der Riska, Frøyland og Hommersåk møtest.

=== Gardsnamnet av Inge Særheim ===
Namnet vert uttala slik ein skriv det: Riska /"riska/. Den eldste skriftforma er frå 1313. Då er denne staden nemnd i eit brev, skrive a Riskum. Dette er dativform i

fleirtal. Av denne forma går det fram at Riska opphavleg er eit fleirtalsnamn, i nominativ truleg *Riskar. Eit tilsvarande namn er føreleddet i gardsnamnet Riskadal frå Årdal, no Hjelmeland kommune. Det er uvisst kva dette namnet tyder. I Norske Gaardnavne peikar Oluf Rygh på at Riska kan vera eit opphavleg elvenamn. Han set det i samband med det svenske verbet riska med tyding 'veksa, mognast, vera sterk, rask'. Ein annan språk- og namneforskar, Sophus Bugge, har føreslått at namnet Riska kan vera avleidd til ordet ris n. 'krattskog'. Riska er truleg eit svært gammalt namn. Det kan vera ei avleiing med A:-suffiks, til den ordrota ein har i ris n. krattskog', eller (helst) til rota i verbet risa med tyding 'reisa seg, kneisa'. Grunntydinga i den sistnemnde er 'strøyma, setja i rørsle'.

Sidan namnet er så gammalt, må me prøva å sjå for oss korleis terrenget kan ha vore her i forhistorisk tid. I bronsealderen stod sjøen eit par meter høgare enn nå, i

yngre steinalder endå noko høgare enn det igjen. Der bekken nå renn ut i sjøen må det den gongen ha gått inn ei lang, smal vik. Med primitive båtar ville dei då kunne ha segla heilt inn til der det nå heiter Fedå, rett nedføre staden der det gamle tunet på Riska ligg. Rundt Fedå reiser det seg høge og bratte bakkar på alle kantar.

Riska kunne elles vera eit gammalt vassdragsnamn, brukt om bekkene som kjem ned frå brattlendet ovanfor det gamle tunet. Dei renn saman lenger nede. Den

nedre delen av denne vassføringa er kalla Dalabekken i eldre dokument, men heiter no helst berre Bekken i dagleg tale. Fleirtalsforma i Riska-namnet kan ha bakgrunn i at det er fleire bekker som her renn saman i ei vassføring. Ordet risla vb. og risle f. er og avleidde til verbet risa. Dei er laga med l-suffiks. Også desse to orda er brukte om vassføring, helst om mindre bekker. Det finst fleire namn med k-suffiks i Rogaland. Fjell- og høgdenamnet Sulken, uttala Solkjen, førekjem fleire stader i Sør-Rogaland. Det er truleg avleidd til verbet svella. Også øynamnet Uskjo kan vera ei gammal k-avleiing. 

=== Matrikkelgarden ===

==== Landskyld/matrikkelskyld ====
Landskylda av Riska får me greia på i 1644. Den var då 4 pund korn som svarer til 96 spann. Dette blei ikkje endra. I 1670 får me i tillegg høyra om ein gard som heiter "Lille Rische" med landskyld 4 spann. Denne garden eller gardparten høyrer me sidan ikkje meir til. Matrikkelen i 1838 sette Riska til 18 dalar, 1 ort og 16 skilling. I 1889 fekk gardsbruka på Riska samanlagt ei skyld på 19 mark og 96 øre.

==== Skatteklasse ====
I skattelistene på 1600-talet er gardane ordna i skatteklassar etter størrelsen. Riska Var fullgard og måtte altså ut med heil skatt.

==== Nummer i eldre og nyare matriklar ====
1668 No 10 i Gand skipreide

1838 Matrikkel no 6 i Gands tinglag

1851 Matrikkel no 25 i Hetlands tinglag

1889 Gardsno. 45 i Hetland herred

Nå Gardsnr 109 i Sandnes kommune.

=== Den eldste gardshistoria ===
Då dei fyrste jordbrukarane slo seg til på flatene og i bakkane opp av sjøen, hadde dei til rådvelde heile det breie dalføret mellom Lifjellet i vest og mot aust fjella

som skiller mellom Riskabygda og Høle. (Sml. Håkon Hovstad, Gårdsgrenser som hjelpemiddel ved bosetningshistoriske undersøkelser?, i boka På leiting etter den

eldste garden, s 13). Dette store gardsvaldet har då strekt seg frå sjøen og opp på heia midt i bygda. Kan henda høyrde Uskjo også med i dette jordbruksterritoret til å begynna med. Dei to holmane ute i fjorden ligg nærare Uskjo, men høyrer likevel til Riskagarden nå. I dette store territoriet ligg Riska sentralt. Her er det mykje jord rett opp frå sjøen, og namnet er så gammalt at det kan ha vore namn på den eldste busettinga og territoriet som høyrde til. (Sjå Oddmund Møllerop, Fra Rogalands eldre bronsealder, Stavanger museums årbok 1962, s 51).

Innan dette territoriet er det fleire stader som har namn på -land: Hetland, Åveland, Frøyland, Maudland og i tillegg Auglend. Dei ligg i utkantane av området, oppe på

bakkar og inne i dalane i aust. Til å begynna med var dette teigar, namn på stader i territoriet. (Sjå Tryggve Bakka og Oddmund Møllerop, Stedsnavn og arkeologi i

Rogaland, Stavanger museums årbok 1963, s 22, 30 og 45 f). Men i løpet av hundreåra e.Kr. (romartid og folkevandringstida) blei dei største av desse landområda skilde ut som eigne gardar. Dei meir sentrale delane av territoriet blei også stykka opp i einskilde gardar. Allerede i eldre romartid (dei to fyrste hundreåra e.Kr.) var det eigne busettingar både i Uskjo og på Li. Grensa mellom Li og Riska fylgjer Livassdraget heilt frå Dalevatnet og nedetter Liaåna til sjøen. Li og Riska har altså begge fått del i alle "tilliggende herligheter", både ved sjøen, jordbruksområda og på heia. Her er det to omtrent likeverdige partar.

Omlag midt i folkevandringstida (på 500-talet) blei Jødestad høgt oppe på heia skilt ut som eigen gard. Denne nye garden fekk ikkje del i alle "herligheter" (garden

når ikkje ned til sjøen), så delinga er skjedd på Riska sine vilkår. (Sjå Håkon Hovstad, Gårdsgrenser som hjelpemiddel ved bosetningshistoriske undersøkelser?, På leiting etter den eldste garden, s 13 ff). På den gjenverande Riskagarden er det gravhaugar og arkeologiske funn i Storåkeren, heilt nede med sjøen. Men det er også fleire haugar og gravfunn oppe på Heia, nesten 1 km høgare oppe. Dette tyder på at busettinga på garden i jernalderen var delt på to tun.

I yngre jernalder (vikingtida) budde det også folk nede med sjøen, det viser funna herfrå, men kan henda hadde dei gitt opp busettinga på Heia då. I 1313 stadfesta Ogmund på Riska i lag med nokre andre lokale stormenn eit utdrag, eller oppsummering, av eit skriv som kongen hadde sendt ut. Dei andre karane er meir kjende folk, Gaute Isaksson av Talgje-ætta, Bård Brentsylv og Ingemund av Skjerveim. Ogmund på Riska må ha stått på same sosiale nivå som dei, han var altså med i den krinsen av håndgagne menn som var i offentleg virke i Stavanger på den tida. (Sjå Knut Helle, Stavanger fra våg til by, s 183).

Den store og lettdrivne Riskagarden som ligg sentralt til, ikkje bare her i bygda, men også i fylket, var altså sete for stormenn. Riskagarden var odelsgard, men på 1500- og 1600-talet var det storfolk utanfor bygda som eigde garden, blant anna Bjelke-ætta på Austrått i Trøndelag, den gjevaste ætta i landet. Garden har nok vore odelsgard i høgmellomalderen også, og me må tru at stormannen Ogmund har vore odelsbonde på garden sin. Me kan gå ut frå at det budde folk på Riskagarden gjennom heile seinmellomalderen. Ein så stor gard som ligg så lagleg til, ville ikkje vera ute av drift. Omlag 1520 budde det to bønder på garden. Nabogarden Jødestad låg utan folk i eit par hundre år. Kan henda var det dei på Riska som brukte det området då.

==== Lille Rische ====
I 1678 fekk tollaren Peder Saxe i Stavanger skjøte på "Lille Rische" med skyld 4 spann korn. Det var riket sin skattmeister, Holger Vind, som skreiv skjøtet.

Arnvid Lillehammer har i samtale med meg peikt på at ein gard med så liten landskyld må vera ein øydegard. Og når ein offentleg tjenestemann skriv ut skjøtet,

ligg det nær å tenka at garden har lege øyde så lenge at det var gløymt kven som eigde han. Dermed kan garden ha blitt lagt under kongen. Denne øydegarden må ha lege ein stad innføre det området som nå er matrikkelgarden Riska. I seinmellomalderen var det fleire gardar i bygda som folka flytta frå og derfor blei

liggande øyde i opptil 200-300 år. Desse øydeområda blei då brukt av nabogardane. Etter kvart som folketalet i bygda aukte igjen blei mange av desse gardane tatt

i bruk igjen, mens andre med tida gjekk inn i den garden som hadde brukt området. Og i tingbøkene frå 1600-talet er det fleire tilfelle med sjau mellom gardane i bygda, fordi ein ikkje lenger visste kor dei gamle skifteslinjene var. I 1666 prøvde ein å få slå fast kor skiftet var "Imellum hommer Sands march, och Rische". Det tyder på at mellom dei kan det ha vore ein gard som er blitt liggande øyde.

Riskagarden har nå to forskjellige utmarksområde, på Heia og på Bergå. Utmarksområdet på Bergå ligg oppføre ein del av innmarka som er skilt frå resten av innmarka på Riskagarden av den dalen der bekken renn frå heia ned til sjøen. Det som her ligg slik for seg sjølv på austsida av dalen heiter Kyrkjevoll, og

utmarka kallest og for Kyrkjevollberga. Dette kan vera eit gammalt gardsnamn og truleg ha vore ein gard for seg i høgmellomalderen. Her kan stormennene på

Riska i si tid ha hatt ei privat kyrkje. Eller kan namnet komma av at denne parten kan ha vore i kyrkjeleg eige? Då det minka med folk i bygda i seinmellomalderen, blei også denne litle garden liggande øyde. Men folk på Riska husker ennå det gamle namnet.

=== Gardsdrift ===

==== Åkerbruket ====
I gamle dagar hadde alle oppsittarane på garden kvar sin teig i Storåkeren som breier seg frå tunet ned mot sjøen. Det dyrka området her kan vera rundt 30 dekar.

Vest for tunet ligg Myra, og også Egrå må vera gammalt åkerområde. På oppsida av tunet har me Kolåkeren og Gravet, og endå lenger oppe Austråkeren, Ola-åkeren, Gudlabakkjen, Austmannsbakken og Nonsåkmyra. Nede med bekken ligg Fedå, og på den andre sida av dalen er Kyrkjevoll.

Åkerjorda på Riskagarden blei rekna for svært bra. Matrikkelen frå 1668 seier det slik: "till Koren Eng och Mark Ret god". I 1723 sådde dei 16 tønner korn og hausta 160, det gir eit folltal på heile 10. Dette er det aller høgaste i bygda, og nesten dobbelt så høgt som dei ringaste gardane har. Også samanlikna med andre bygder

er det ei spesielt god åkerjord. I Gand skipreide låg folltalet i 1723 på 6 til 6,5 i gjennomsnitt. Åkrar som bar så godt vitnar om ein gard som blei driven svært bra, og jorda må ha blitt gjødsla godt. Riskagarden har den fordelen framfor dei fleste andre gardane i bygda at her er det ei lang strandlinje, og dei viktigaste åkrane går like ned til strandsteinane. I tillegg til gjødsel frå husdyra, brukte dei tang og tare frå stranden til å gjødsla åkrane med. I utskiftinga frå 1875-76 kan me lesa at dei henta tang heilt i Taraldsvigjå nesten borte med Breivik.

Men det var ikkje bare kvaliteten på jorda som var god. Dei må ha hatt store åkrar også på den gamle Riskagarden, for i nokre av åra fyrst på 1600-talet betalte

Riskabøndene heile 18 spann i korntiende, omlag det doble av det bøndene på gode gardar som Uskjo og Frøyland måtte ut med. Av det skjønnar me at dei her

på garden må ha fått eit stort overskot av korn som kunne seljast. Så store og gode åkrar ga grunnlag for fleire familiar, og i løpet av 1600-talet blei det dobbelt så mange bønder på garden. Dei må ha utvida åkrane sine, for i 1660-åra måtte bøndene her ut med endå meir i korntiende enn tidlegare i hundreåret. På 1600-talet dyrka dei mykje korn, men det minka ein del i det neste hundreåret. Samtidig gjekk husdyrtalet på garden opp. Denne omlegginga av gardsdrifta til noko mindre intensiv drift tyder på at presset på jordbruksressursane var blitt mindre.

Her på Riska sådde dei 20 tønner i 1668, mot bare 16 i 1723 og heilt nede i vel 13 tønner i 1775. Men fortsatt gav det større avlingar enn dei åt opp sjølv. I 1723

hausta dei 160 tønner korn og i 1775 136 tønner. Kornoverskotet blei i 1782 sett til heile 24 tønner, og bøndene på garden blei pålagde å selja 2 tønner kvar til dei

trengande. Det var seks menn frå Bjerkreim som kjøpte dette året etter - "imod Contant Betaling af gangbar Markeds Priis, som er 24 Skill, pr Spand". Mot slutten av 1700-talet aukte korndyrkinga igjen. I 1802 hausta dei så mykje som 220-240 tønner. I 1835 sådde dei ca 27 tønner, dobbelt så mykje som femti år tidlegare. Og i 1875 var det ca 39 tønner. I denne tida blei garden sterkt oppstykka, men på grunn av nydyrkinga må kvar av dei ni bøndene i 1875 ha hatt nesten like store åkrar som dei fem som budde her i 1835. På Riskagarden må dei ha vore snare til å begynna med dyrking av poteter. I alle fall sette kvar bonde i 1835 mykje meir poteter enn det som var vanleg i bygda då.

==== Husdyrhaldet ====
Ifylgje lista over kvegskatten, var det 24 kyr på Riska i 1657. I 1668 skal her ha vore så mykje som 44 kyr, men då kan dei ha rekna ungdyr, kalvar og småfeet om

til kyrlag (6 sauer blei rekna jamnt med 1 ku). Tar me eit tal midt imellom desse to sprikande opplysningane, kan det ha vore 8 kyr på kvart av dei to minste gardsbruka som var her då, og 16 på det største. Ellers hadde dei tre bøndene 1 eller 2 hestar og 5-10 sauer kvar. To generasjonar seinare, i 1723, var talet på husdyr 50% høgare. Nå var her ein bonde meir på garden og kvar oppsittar hadde dessutan meir dyr enn tidlegare. På kvart av dei fire jamnstore bruka var det nå 2 hestar, 11 kyr og 20 sauer. Me legg merke til at det var dobbelt så mykje sau på garden nå. I matrikkelen frå 1668 les me at her var "Ret god .. Mark", og i 1802 heiter det at garden har "fornøden .. Udmark". Rundt om 1800 var det like mykje husdyr på garden som i 1723. Husdyrtalet frå 1835 kan me ikkje stola på, det må ha vore dobbelt så mykje både storfe og småfe på garden som det denne lista har.

I andre halvdel av 1800-talet blei det dobbelt så mange bønder på garden, men husdyrtalet steig ikkje tilsvarande. I 1875 var her ikkje meir hestar og kyr enn det

hadde vore i 1808. Bare sauetalet steig sterkt etter 1850, og mot slutten av hundreåret var det meir enn dobla. I 1875 hadde ein gjennomsnittsbonde på Riska 1 hest, mellom 5 og 7 kyr og omlag 25 sauer.

==== Attåtnæringar ====
Riskagarden er ei "beleiglig Siøe Jord" står det i matrikkelen frå 1668. Det er der for naturleg at dei som budde her har stelt mykje med fiske gjennom tidene.

Allerede i domboka for Herredagen frå 1599 kan me lesa om "it fiskit" som dei to oppsittarane "nogen tiid lang haffde werrit i træte om". Den eine av dei to karane

hadde slege ned nokre pålar "i samme fische", og desse hadde vore grannen hans "till stoer forhindring paa hans fiskinde". Pålane kan kanskje ha blitt plasserte på

ein fiskegrunne eller i ei vik der han kasta. Eller var det i båtstøa? Neste gong me kan finna noko om at Riskabøndene fiska, er i tingboka frå 1666. Der står det at Per Riska hadde levert ei halv tønne sild til Gunnar Sveinsvoll, og for det skulle han få 10 spann korn. Men mottakaren fann ut at "Silden Var iche God" og ville ikkje gi full pris.

Men mest står det om fiske, redskap og båtar i alle skifta etter folk på garden. Av opplysningane her går det fram at dei på 1600-talet fiska sild, mort og makrell, på

1700-talet blir det nemnt hå i tillegg. Dei fiska med garn, not, line, snøre og glip - eit slags hov til å fiska mort med. Me høyrer om både not og kastenot, og ellers blir det nemnt mortenot, makrellnot og sildenot. Dei fleste av desse nøtene har nok vore ganske store, for vanlegvis eigde kvar bonde bare partar i dei. I 1680 og -90 åra er tre av oppsittarane på garden nemnde med partar i forskjellige nøter, og i 1717 finn me at den fjerde eigde ein fjerdepart i ein notbåt. Desse fire Riskabøndene var altså den gongen eitt notlag. Utanom naust på dei einskilde gardsbruka, blir det nemnt eit naust i 1720 som ikkje høyrde til det bruket som det då blei halde skifte på. Truleg er dette det same naustet me finn omtalt i 1750 då den eine bonden eigde ein fjerdepart i eit naust. Det må vera dette dei gamle på Riska kaller "Nodanaustet" og som stod litt lenger vest enn dei andre nausta.

Av skiftematerialet går det fram at her også må ha vore andre notlag enn bare dei fire Riskabøndene. I 1720 hadde nemleg ein av dei ein sjettepart i ei sildenot. Kan

henda eigde dei to på Li også i denne nota? Og i 1733 og utover til 1750-åra blir det nemnt sjuendepartar i notbåt, sildenot og makrellnot. Tre av Riskabøndene og

dei to Li-karane er nemnde med sjuendepartar i denne tida, så dei må alle ha vore med i dette notlaget. I tillegg har vel den siste mannen på Riska vore med. Kan

henda hadde han to andelar, han står i alle fall med to partar i ein stor båt i 1740. I løpet av denne tida blir det nemnt mange forskjellige fiskebåtar. Kvar bonde hadde vanlegvis meir enn ein båt, og på 1700- talet ser det ut til at seksæring var nesten like vanleg på Riskagarden som færing. Ellers i bygda var det færingen som blei mest brukt. Me høyrer fleire gonger om notbåt, av og til om "stor båt". Kan henda er det då meint åttæring som bare er nemnt ein gong på Riska, i 1750. Omlag 1750 hadde dei ein vengebåt på Riska, dei fire bøndene eigde han i hop. Sannsynlegvis var det den som før hadde vore på Hommarsåk og Li. Ein vengebåt var ein stor båt med overbygning bak. Dermed kunne dei reisa lenger vekk for å fiska, kan henda var dei på sildefiske ute ved Karmøy og Kvitsøy. Og i 1780-åra eigde den eine Riskabonden ein tenæring, ein båt så stor som ei jekt. Den blei brukt til å frakta fangsten i, og viser at Riskafolka var med på storfiske i denne tida. Sannsynlegvis var det sild.

I Stavanger kunne Riskabøndene få avsetting både på gardsprodukt og på ymse husflidvarer og heimeyrke. Ein gammal Riska- "spesialitet" var hårdekke. Frå garvarane i byen henta dei kretturhår som dei spann saman med grov ull. Desse hårdekka selde dei så i Stavanger, der folk nytta dei som golvdekke, bossbrei og anna. (Sjå Erling Skjørestad, Minner fra Riska, s 59). Gjennom tidene har ein del av bøndene på garden utført forskjellige håndverksyrke på si. Ved skifte etter Sven Endresen i 1750 får me vita at han hadde fleire slags høvlar (lang høvel, brei høvel, plan høvel, skånt høvel, list høvel, slett høvel), forskjellige navarar, sager og økser. Så sjølv om han både hadde drive garden og hadde fleire båtar og fiskeutstyr, hadde han nok fyrst og fremst vore snikkar.

Ola Andersen, husmann - seinare bonde - ute i Slåttå, er nemnt som bøkker i 1848. Han skal ha produsert massevis av tønner. Og i folketellinga frå 1875 står Sjur Sigurdsen oppført som smed. I utskiftinga på garden frå den tida er smia hans også omtalt. Han arbeidde for det meste låsar, det var noko dei skal ha spesialisert seg på i Tinn i Telemark, der familien hans kom frå.

Med Rasmus Paulsen frå Strand kom det ein familie til gards der det har vore tømmermenn i fleire generasjonar. Både han, sonen Hans og sonesonen Rasmus hadde småbruk på Riska, men var for det meste ute på byggearbeid. Gustav Haaland som hadde garden på Kyrkjevoll tidleg i dette hundreåret, var snikkar og lagde vinduskarmar.

Det har også vore sjøfolk blant dei som har hatt gard på Riska. Småbrukaren Bertinius Bertelsen i Eskjemyrå var ei stund til sjøs tidleg i hundreåret. Og føraren av dampbåten "Strand", Per Frøiland (kalt Skipra-Per), fekk seg gard på Riska med kona si. Den eine av initiativtakarane til Riskafjordselskapet, Ole Usken, hadde også gard her i mange år. Han var likevel meir båtførar enn bonde. Og to av sønene hans som seinare sat med kvar sin part av farsgarden var også sjømenn og båtførarar. Ute i Slåttå budde ei stund Morten Mikkelsen, han hadde skøyte og dreiv som frakteskipper.

Christoffer Schmidt frå Årdal som kjøpte garden på Kyrkjevoll omlag 1913, var den fyrste utlærte gartnaren i bygda. Han dreiv i mange år med å foredla frukttre

og selde tusenvis med tre både i Riska og i forskjellige Ryfylkebygder, også til hagebruksskular.

=== Eigarane i leiglendingstida ===

==== Stormenn som eigarar ====
Riskagarden var odelsgods. Men dei eldste eigarane me kjenner til budde ikke sjølv på garden. Det var stormenn og rikfolk som haldt til langt utføre bygda. Den fyrste eigaren me høyrer om var Dagfinn Nilssøn, ein borgar i Bergen. Garden må ha fylgd kona sin familie, for etter at ho var død, hadde barna deira "arffuit .. enn gaardt kallis Riske". Me får vita at garden hadde vore pantsett, men Dagfinn Nilssøn hadde "thend ind løsz". I 1578 klagde Dagfinn over at Henrik Brockenhus i tre år hadde nekta han å få garden, og i staden teke hånd om han sjølv "vdenn ald loug och dom". Me veit ikkje kva grunn Henrik Brockenhus kunne ha til det, men kan henda var det han som hadde hatt garden i pant. I Ætt og heim for 1951, på side 18f. har Asgaut Steinnes ein artikkel om Fossgodset i Ryfylke. Der skriv han bla. om Henrik Brockenhus: "Meir truleg er det likevel at han har fått godset med den fyrste kona si, Elisabet Pedersdotter, eller at han i 1584 har hatt det i ombod for dei borna han hadde med henne, og at Elisabet Pedersdotter har erva det etter mor si, Ingeborg Nilsdotter. Vi kjem såleis på denne vegen og attende til Austråt". I alle fall var ikkje Henrik Brockenhus nokon kven som helst. Han var av ein kjent dansk familie, var blitt lensherre i Stavanger og hadde etter kvart samla seg eit stort jordegods. Etter at Henrik Brockenhus hadde flytta austover, søkte han i 1584 å få makebytta fleire gardar han eigde i Rogaland, mot tilsvarande av kronens gods i Østfold. Blant dei gardane han ville gi ifrå seg var "udi Vor Frue Sogn Rydske en Gaard". Dette makeskiftet ser det ikkje ut til å ha blitt noko av likevel, og enka hans, fru Dorthe Juel, eigde Riskagarden i 1590-åra. (Sml. og Ætt og Heim 1951, s 18).

==== Sjau mellom leiglendingane ====
I 1590-åra blei det ein "langsommelige træte och widløfftig dammer" mellom dei to leiglendingane på garden. Dette gjekk over fleire år, og til slutt blei fru Dorthe

lei av sjauen. Ho fekk saka opp for Herredagen i Bergen i 1599 for å få dom "paa huilcken wdaff dennem, som .. schyldenn och aarsagenn hoes fandtis, .. och hun

hannem aff hindis guodtz .. kunde bliffue entlediget". Den eine av dei, Rasmus Torsen, måtte etter det gå frå garden "epther hans tåge war vde". (Take var den 3

års perioden som bøndene leigde gardane. Til vanleg fekk dei fornya leigeavtalen kvart tredje år, men hadde dei ikkje stelt seg skikkeleg, kunne jordeigaren nytta

høvet og seia dei opp då.) Fru Dorthe Juel levde ennå i 1625. Etterpå var det svigersonen, kanslaren Jens Bjelke til Austrått (i Trøndelag) som eigde garden på Riska. Han høyrde til den mest kjende stormannsfamilien i landet (fru Inger til Austrått var oldemora hans). I tillegg til å vera kanslar i Norge var han også høvedsmann på Bergenhus. Han sat med eit veldig jordegods, og mykje av det hadde han fått med kona si, sånn som Riskagarden. I 1632 selde velbårne Jens Bjelke "forme gaard Rische" til soknepresten i Stavanger, Gabriel Lauritsen. Soknepresten hadde også lånt kongen nokre pengar og for det hadde han fått ein part i Uskjo i pant. Kort tid etter døydde Gabriel Lauritsen.

==== Jordeigaren mot leiglendingane ====
Preste-enka Anna Lauritsdotter kom opp i sak med leiglendingane i 1639. Etter at mannen hennar var død, måtte ho flytta frå prestegarden Hetland ved Stavanger.

Nå var ho "huuswild", og det "fee och queg" ho hadde hatt på Hetland, måtte ho også finna plass for. Då kravde ho at dei tre leiglendingane på Riskagarden skulle

flytta vekk "Saa hun Sielff .. den til brugs kunde Antage". Dei tre leiglendingane svarte at dei nå hadde strevd og kavt med garden "vdj Mange Aar". Vidare haldt

dei fram at dei var "fattige folch" og at det ville "falde dennom meget Besuerligt om de med Quinder och Børn schulle fahre paa Bahr heide". Etter lang forhandling kom det til forlik. Det kommande året skulle presteenkja ha eit halvt pund korns sæd i oppsittaren Anders sin åker. Anders skulle også fø fire naut for henne over vinteren. Dei andre to leiglendingane, Ola og Torkell, skulle kvar late ho få ein vetts sæd i åkrane sine "med tilbehørende heffde" det året. Og så skulle kvar av dei fø to naut for henne den kommande vinteren. Vidare lovte kvar av dei at ho, frå neste år av (det vil seia 1640), skulle få bruka halve garden. Det siste blei det aldri noko av. Anna levde ennå i 1651, men ho kom aldri til å bu på Riska. Og dei tre leiglendingane sat heile tida med dei gardsbruka dei hadde hatt før. Etter nokre år kvitta Anna seg med garden.

Ein gong før 1651 hadde Bent Svendsen fått hånd om halve garden, 2 pund korn. Han var borgarmeister i Stavanger og ein stor forretningsmann. Det var også han

som brukte garden på Hommersåk ved desse tider. Bent Svendsen eigde halvparten av Riskagarden fram til 1664, då selde han til Ditlev Lauritsen eller kona hans - ho var forresten syskenbarn til Bent Svendsen si kone. I 1651 selde preste-enka, Anna Lauritsdotter, 1 pund korn i Riska til broren sin, Ditlev Lauritsen. Det var Ditlev som då var sokneprest i Stavanger, faren deira var biskop Laurits Claussøn Scavenius. Anna pantsette same året også 1 vett korn i garden til Ditlev. Han må dessutan ha fått hånd om den siste vetten, for i 1661 eigde han 2 pund korn, halve garden. Ditlev døydde i 1664 eller 1665. I 1665 står enka hans, Karen Jensdotter, som eigar av heile garden, 4 pund korn. Då hadde ho altså også fått tak i den halvparten som Bent Svendsen hadde hatt. I 1675 var det sonen, Laurits Ditlevsen, som eigde Riskagarden. Han budde i Stavanger. Då han døydde i 1690 arva syskenbarna hans garden.

Christen Jørgensen av Egersund arva 1 pund, 9 spann. Dette selde han i 1701 til Elisabeth Seehuusen. Broren, Søfren Jørgensen, døydde tidleg, og enka hans blei

sidan gift med Fabian Jansen i Egersund. I 1699 makebytte Fabian Jansen og Jørgen Thomesen i Stavanger 1 pund, 9 spann i Riska mot 3 huder i Mjølhus. Jørgen Thomesen selde i 1705 jordegodset sitt i Riskagarden til to av oppsittarane. Erik Nilsen fekk skjøte på 1/2 pund og Endre Ivarsen 1/2 pund, 9 spann (=21 spann).

Lars Søfrensen i Stavanger eigde i 1706 12 spann i garden. Dette hadde sidan Johan Cvare, som same år (i 1706) let oppsittaren Erik Nilsen få kjøpa dette halve

pundet. Erik Nilsen eigde etter det heile sitt bruk av garden. Som nemnt oppføre hadde Elisabeth Seehuusen i 1701 fått kjøpa 1 pund, 9 spann i garden av Christen Jørgensen frå Egersund. Ho fekk også tak i 18 spann til i garden så ho i 1706 eigde 2 pund, 3 spann korn i Riska. Resten eigde oppsittarane sjølv. Elisabeth var enka etter handelsmannen Morten Seehuusen. Den eine sonen deira, Severin, budde på Svanøy gods i Sunnfjord. Han blei adla med namnet de Svanenhielm. Utover på 1700-talet er jordegodset i Riska ført på han.

==== Overgang til sjølveigarar på to av gardsbruka, og bønder som eigarar av resten. ====
Eit barnebarn av Elisabeth Seehuusen, som også heitte Elisabeth, var gift med Paulus von der Lippe. Han selde i 1746 jordegodset i Riska. Endre Svensen fekk kjøpa 3 spann. Bestefaren hans, Endre Ivarsen, hadde i si tid fått skjøte på 21 spann, og nå kjøpte Endre Svensen resten av gardsbruket deira. Lars Kristoffersen Idse fekk skjøte på 1 pund frå Paulus von der Lippe. Det var broren, Kristoffer Kristoffersen, som brukte denne parten av Riska-garden, men han døydde kort tid etter. Då tok Lars over jorda sjølv. Etter dette var det tre sjølveigarar og ein leiglending på garden. Men Lars Kristoffersen sin familie delte seg snart i to greiner. Den eldste greina som eigde garden, flytta vekk. Dermed blei dette bruket igjen drive av leiglendingar (sjå bruk III nedfor). Det siste pund korn i Riska selde Paulus von der Lippe i 1746 til Lydik Endresen Idse som fekk skjøte på 13 1/3 spann, og Ingebret Olsen Idsal som fekk 10 2/3 spann (sjå bruk IV etterpå her).

===== Bruk III (1 pund korn) =====
Som nemnt fekk Lars Kristoffersen i 1746 kjøpa den parten i garden som broren hans brukte. Broren døydde i 1750 og Lars tok over gardsdrifta sjølv. Lars døydde

i 1780 og den eldste sonen, Kristoffer Larsen, tok over gardsbruket. Han fekk skjøte på desse 24 spanna i 1782 frå dei andre arvingane. Nå døydde kona hans tidleg, og i 1794 bygsla han vekk denne parten til den yngre halvbroren sin. Kristoffer fortsette med å eiga gardsbruket, og han budde her på Riska så lenge han levde. Kristoffer hadde bare ei dotter. Ho voks opp hos mostera si inne i Frafjord og der blei ho buande etter at ho gifta seg. Ho heitte, Ingeborg Kristoffersdotter og mannen var Ivar Larsen Frafjord. Dei eigde denne parten av Riskagarden, 1 pund korn, som dei leigde vekk til slektningane sine.

Sonen deira, Torstein Ivarsen, kom til Riska i 1833 for å driva jorda sjølv. Han fekk skjøte på denne parten i 1834. Etter kort tid slutta han av gardsdrifta og leigde vekk jorda, som han stykka opp i to bruk. Dessutan blei det oppretta ein husmannsplass under denne parten. Torstein blei likevel buande her på Riska. Han døydde i 1861 og enka hans, Inger Tormodsdotter, selde i 1863 1 pund korn i Riska til Tore Nilsen Idse. Tore var gift med systerdottera til Torstein. I 1865 og 1866 selde Tore jordegodset sitt på Riska til brukarane. Husmannen, Ola Andersen, fekk kjøpa plassen sin som var på 2 170/275 spann. Sjur Sigurdsen fekk skjøte på 12 spann, som var det meste av det eine gardsbruket. Son og svigerson til den andre gardbrukaren kjøpte det som var igjen. Dette delte dei i to bruk, Aadne Guttormsen fekk 7 127/275 spann korn og Rasmus Paulsen 1 253/275 spann.

===== Bruk IV (1 pund korn) =====
I 1746 selde Paulus von der Lippe 13 1/3 spann i Riska til Lydik Endresen Idse, og 10 2/3 spann til Ingebret Olsen Idsal. Ingebret Olsen Idsal døydde utan barn, og jordegodset gjekk over til slektningane hans. Bjørn Olsen Ims selde i 1768 7 spann til oppsittaren, og Ola Olsen Selvik selde 3 spann til den same oppsittaren i 1776. Oppsittaren heitte Bjørn Bjørnsen, og han eigde då 10 spann av den parten på 1 pund (= 24 spann) som han brukte. Lydik Endresen Idse døydde i 1766. Jordegodset hans i Riskagarden blei delt mellom sonen, Ola Lydiksen Idse, og svigersonen, Tormod Bjørnsen Frafjord. Ola Lydiksen sin son, Lydik Olsen Idse, veit me eigde 8 spann i Riska i 1824. Tormod Frafjord sitt barnebarn, Ingeborg, var gift med Ivar Larsen Frafjord, og Ivar Larsen fekk i 1810 skjøte på 6 spann i Riska. (Den same Ivar'en eigde også ein annan part i garden, sjå oppfor.)

Lydik Olsen sin son, Ola Lydiksen Idse, selde i 1858 8 spann korn i Riska til Rasmus Larsen Riska. Ivar Larsen Frafjord sin svigerson, Andreas Hansen Haualand, hadde fått skjøte på dei 6 spanna i Riska i 1848. Desse selde han i 1851 til Kristian Larsen Riska. Dei to kjøparane, Kristian og Rasmus Larssøner var brør og søner til oppsittaren Lars Klasen. Dei 10 spanna som oppsittaren eigde frå før, delte han i 1858 med 6 spann på Kristian og 4 spann på Rasmus. Dei to sønene eigde etter det 12 spann kvar.

=== Oppstykking av garden ===

==== Dei to gamle partane ====
Omlag 1520 var det to oppsittarar på garden. Rett nok blir det nemnt ein tredje mann i 1521, men han ser ikkje ut til å ha fått leigd seg nokon part i garden. Her var fortsatt to brukarar i 1563, og likeså i 1590-åra då me finn så mykje om Riskagarden i rettsprotokollane. Me får då vita at dei to partane var like store, så dei må ha vore halve garden eller 2 pund korn kvar. Etter plasseringa av husa i det gamle tunet, blir folka på desse to partane omtalt som (de-)r oppe sine og nere sine. Skiftet mellom dei to partane har fylgd geilen oppetter bakkane frå tunet og opp til Heia. Nedføre tunet ligg Storåkeren som dei begge hadde sin del av. Noko av sjauen i 1590-åra gjaldt skiftet mellom åkerteigane.

===== "Denn langsommelige træte" =====
Dei to oppsittarane på garden i 1590-åra, Jon Ormsen og Rasmus Torsen, kom opp i ein nabokrangel som gjekk over fleire år. Det begynte med at Rasmus "beklagit

szig, adt Joenn schulle haffue tiltagit szig aff hans agger och eng, som hand leigit hafde". Rasmus hadde vore fleire gonger hos eigaren av garden, fru Dorthe Juel, "och klagligen angiffue hans grande for hinder". Ho hadde så "tiit och offte .. hafft hin dis ombudtzmandt derheden hoes dennum, som schulle faarlige och adtschillie

dennum om samme træte". Men det hadde ikkje hjelpt, og ho greidde ikkje å få dei "till nogenn enighedt och leffue freedsommelige". Saka blei då bragt inn for lagmannen i Stavanger. Han "medt fleere dannemendt" fekk så i 1594 "giort och forhandlit .. enn sæmie och forligelszmaall". Dei to skulle nå "naboerligenn, wenligenn och well forliges och medt huer andre haffue god sambdrechtighedt och omgiengelssze och had, affuind och usamdrechtighedt schulle derepther aldeelis affschaffis och affstyris i alle maade". Saka skulle heller ikkje rippast opp igjen eller bli påtalt på nytt.

Men det var det Rasmus gjorde allikevel, då han i 1596 hadde "venligenn ombedit" ei tolvmannsnemnd frå skipreida "adt schulle besichtige, grandske och forfare om en aggerkiille, som forme Raszmus hafde giffuet klage paa, adt forme hans grande Joen Orumsenn schall haffue brugt emod hans minde paa 3 aars thiid, vånszeet att thedt hannum medt rette tilhørde". "... och effter som de erre komne paa marckenn, och samme aggerkiile beszigtigett, tha haffuer for:ne 12 mend adspurt tuende aff forme Raszmus Torreszens och Jon Ormundsz dens neste naboe och grander, som der sammestedtz waare fødde och opfostrede, om dennum icke sziuntis ret schilmis adt werre imellum forme Raszmus Thorreszenn och Joen Ormszenn, dersom thet waar affmerckit mett steenn, som de dennum wiiste och foresagde, tha kunde de icke retter siune, szee, grandtsche och forfare endt att thet io waar rett schiell paa samme agerkile", og Rasmus og Jon skulle "bruge thedt tillige till den part, de enn huer i gaardenn leigit hafde". Rasmus prøvde då å vri på klagen sin. Naboen sin brøde var ikkje det at han hadde brukt heile åkerkilen åleine. Nei, nå påstod Rasmus at naboen "af samme aggerki ile paa tre aars thiid hafde mere brugt, endt som medt rette laae till hans anpart i gaarden". Men sidan dette var ein ny påstand, ville ikkje tolvmannsnemnda ta stilling til det då. Rasmus fekk fyrst stemna naboen sin for retten. Etter at dei to oppsittarane blei forlikte i 1594, hadde eigaren av garden rekna med at ho skulle "bliffue forschonit" for "saadan venighet, klammer och træte paa hinders goedtz". Men då sjauen fortsette likevel, ville ho nå firma ut "hos huilckenn aff begge parterne forseelsenn vdj saa maade befindis kunde .. och huilckenn aff parterne for:ne semmie och forligelszmaal .. opbrudit haffde, och hun hannem aff hindis guodtz, epther hans Eage war vde, kunde bliffue entlediget", så "hun engang for alle kund dermet komme till nogen ende". Enka Dorme Juel fekk så futen Christen Trane til å ta seg av saka. Han fekk i 1597 ei ny domsnemd på 12 mann til å komma på garden. Dei "hafuer haft begge parterne for dennum medt deris breffue och beuiiszninger som de haffde imod huer andre i rette, och effter som de haffuer randsagit och besichtigit deris ager och eng, haffuer de icke befundenn, adt forme Jon Orumszenn haffuer giordt forme Raszmus Torriszenn nogen schade derpaa, som hand haffuer angiffuit, foruden it saare liidit stycke wdj enn agger reenn, huorudj icke kunde saais vdenn 2 hender fulde kornn, och laae wd medt begge deris age weye. Sammeledis haffuer de och forfarrit, adt forme Raszmus haffde nederschlagenn nogle pæle vdj forme Joens fischet, huormedt hand hannum samme fischet wiilde forderffue. Ther till med haffuer de befundenn, adt forme Rasmus haffuer vden aarsage holden sin grande forme Jonn Orumszenn vdj en langsommelig thræte, och icke ha fuer aarsage till, Diszligeste haffuer och forme Raszmus forbrut den sæmie och forligelszmaall, som laugmanden vdj Staffuangger .. giort haffde, da haffuer de epther saadan leilighedt tildømpt for:ne Raszmus Toresenn adt bøde kong. may.tz sæmie roff effter laugenn, och denn neste faerdag dereffter adt rømme gaarden". Me får vita meir om det fisket som var nemnt oppføre: ".. erlig och welbiurdig mand Axell Gyldenstierne" gav i 1598 seks mann befaling om å møta "paa Rischa, och der sammestedtz .. grandtsche och forfare om it fiskit, forme Jonn Orumsenn och Raszmus Torresszenn nogen tiid lang haffde werrit i træte om, tha haffuer de epther sandferdige windiszbiurd seet, szivnet och i sandhed forfarit, adt de pelle, som forme Rasmus Torreszenn haffde nedslagenn i samme fische, haffuer werrit forme hans grande Joenn Orumszenn till stoer forhindring paa hans fiskinde, effter som handt thilforne haffde giffuet klage derpaa paa Staffuangers raadstuffue". Fru Dorthe Juel begynte å bli engsteleg for at dei to leiglendingane hennar skulle gå laus på einannan og at "mord och mandslett" kunne forekomme. I 1597 hadde som nemnt tolv lagrettesmenn avsagt dom på at Rasmus måtte gå frå garden, men Rasmus gav seg ikkje ennå. Han reiste tiltale mot desse domsmennene, og saka kom opp for Herredagen i Bergen i 1599. Me får vita namnet på sju av desse som var lagrettemenn i 1597. Frå Idse skipreide møtte lensmannen Anders Persen på Forsand og Erik i Erevik. Frå Høle skipreide var det Salve på Frøyland, Lars på Li, Johannes på Hetland og Lars på Hommersåk. Og frå Gand skipreide Jakob på Søra Hogstad. Fleire er ikkje nemnt med namn, men truleg har det vore fire mann frå kvar av dei tre skipreida. Rasmus hadde fleire skuldingar mot lagrettemennene og mot saksgangen. Dommen var "icke saa lougligenn och rett .. som thet sig bøer". Futen, Christen Trane, hadde vore tilstade og skulle ha "befalit .. de forme 12 mend .. dommenn .. huilckenn domb de och epther (forme gotfolch waare fraa dennum dragne) affsagde". Vidare haldt Rasmus fram "adt hand icke strax kunde bekomme samme deris domb aff thennum beschreffuen". I tillegg påstod han "adt thvende aff forme 12 mend, wed nauffem Lassze Liid och Salve Frøelandt schulle baade haffue dømbt och wundet i sagenn". Herredagen avviste skuldingane hans. Dei tolv domsmennene si avgjerd blei stadfesta, og "forme Raszmus Torreszens forszeelsze er bleffuen befundenn".

Dommen, som blei stadfesta, gjekk ut på at Rasmus skulle "til første thage szinn gaard at rømme". Med take meinest den tida som bøndene leigde garden av jordeigaren. Leigetida var til vanleg tre år, og som regel fekk leiglendingen fornya leige avtalen utan vanskar. Faredag eller flyttedag var 14. april. Henta frå: Norske Herredags-Dombøger, 1. rekke, V. bind, s 102-108. og 112-113. "Aaszetterit paa for:ne gaard Riske"

Tidleg på 1600-talet var det sjau om bruksretten til den eine av dei to partane av garden. Søfren Jensen i Stavanger hadde bygsla den eine parten omlag 1600. Det må ha vore det gardsbruket som Rasmus Torsen i 1599 blei dømt til å forlata. Nå fekk ikkje Søfren "nyde aaszetterit paa forme gaard Riske" allikevel, for ein annan kar brukte denne parten av garden allerede, nemleg Tore på Riska. Tore må ha vore ein gammal mann då. I 1607 er det snakk om hans "suaghed" og "allerdom", og seinare same året døydde han. Det ligg nær å tenka seg at han var faren til Rasmus Torsen. Då Rasmus blei nøytt til å gå frå garden ("første thage" etter 1598), har han truleg ganske enkelt latt faren ta over drifta.

Søfren Jensen hadde ordna seg med skriftleg leigeavtale for dette gardsbruket. For å få sin rett igjennom, hadde han også "fuldmacht, hannom aff landrotten giffuen er". Den 16. mars 1605 var det åstadssak på Riska. Tolv domsmenn fekk der til ei "semie och forligelsze". Søfren blei tildømt åsetet på garden, men lovte å betala Tore ein del pengar i vederlag. På dette hadde Tore "racht Søffren Jénszen sin hand". Dette "samie breff (er) siden aff parterne .. fuldbyrd och samtøckt". Men etter ei

tid retta Tore seg ikkje etter forliket likevel, "..at hand ther offuer haffuer thraad, er skeed aff thend aarsag, at Matzs Olszen, laugmand i Stavanger, haffde ther emod

forloffuit hannom at beszidde same gaard". Saka kom så opp for fjerdingstinget på Hesby den 13. februar 1607. Domsnemnda på 12 lagrettemenn støtta seg til bygslebrevet og fullmakten som Søfren Jensen hadde fått av gardeigaren. Vidare hadde "Thore Rische for thennom .. bekient och tilstaait thend contracht, som emellom forme gaardtz aaszetter emellom Søffren Jensen och hannom skeed er". Søfren Jensen fortalde seinare at "forme Matzs Olszen siden aff had och forwden

billig aarsag haffde sig samme sag fore tagit". På rådstova i Stavanger avsa lagmannen dom i saka den 20. juni 1607. Lagmannen fekk det til at Tore "entten aff

miszforstand, suaghed eller allerdom schyld kunde haffue racht Søffren Jenszen sin hand paa forme semie och forligelsze". Vidare meinte lagmannen "att effterdj

forme bonde haffde giffuit sin tåge thil landrotten och besidde gaarden, motte hand med rette icke ther fra settis och henfestis thil andre ald den Stund hand

wdredde thesz rettighed". Med dette hadde lagmannen "wnder sagt baade forme 12 manns semie breff, .. diszligeste forme 12 manns domszbreff, ther paa giffuit er". I lagmannen sin dom heiter det ellers "att de lagrettismend, som forme semiebreff giffuit haffuer, saa och de, som domsbreffuit beseglitt haffde, skulle were forwden kosthold". 

Denne avgjerda til lagmannen hadde vore "thil stor skade och omkostning" for Søfren Jensen, og han "mentte sig wrett ther wdinden er wederfarit". Søfren Jensen brakte så saka inn for Herredagen, som kom saman i Stavanger i august 1607. Her var også sjølvaste kong Kristian 4. til stades med eit stort fylgje. Lensherren i Stavanger, Jørgen Kaas, hadde der fleire klagar på lagmann Mats Olsen. Me får vita at lagmannen "for schenck och gaffue" hadde avsagt urett dom når det gjaldt åsetet på Riska. Dagen etter, den 8. august, kom rådmann Søfren Jensen fram med si sak mot lagmannen. Herredagen avgjorde då at "for:ne semie och 12 mand domb (skulle) wed fullde macht at bliffue". Tore måtte "staa thil rette for (det som) hand gaarden ther offuer wden minde brugt haffuer". Dei pengane Søfren hadde lovt til Tore, skulle han betala til "Thoris effterleffuersche och arffuinge". "Och for:ne laugmandtzdom machtesløsz att were, och icke at kome Søffren Jenszen thil hinder eller schade paa fonne gaardtz aaszetter i nogen maade". Henta frå: Norske Herredags-Dombøger 2. rekke, I. bind, s 87-89. Sjå og: Lagmenn i Rogaland av Marius Skadsem (1950), s 20-21 og s 23.

==== Fire partar i garden ====
Ein gong mellom 1607 og 1610 blei den vestre av dei to partane (der oppe) delt i to. Gjennom 1600-talet var det så tre bruk på Riskagarden. Etter tingboka i 1639

hadde den eine oppsittaren dobbelt så stort åkerareal og kunne fø dobbelt så mykje husdyr som dei andre to. Og i 1668 får me vita at det eine bruket var på 2 pund

korn, dei andre to på 1 pund kvar. Omlag 1670 delte ein svigerfar og ein svigerson den andre parten (der nere) og. Etter det har me fire bruk eller partar på Riskagarden. Og tidleg på 1700-talet får me vita at dei var på 1 pund korn kvar. Desse fire partane haldt seg gjennom 1700-talet. Fyrst i 1834 kom den neste delinga. Me skal nå fylgja kvar av dei fire partane i den vidare oppstykkinga.

==== Den vidare oppstykkinga ====
Den fyrste parten, eller bruket til dei der oppe sine, tok to brør over i 1868. Dei hadde skjøte på kvar sin halvdel, men fortsette å driva heile parten samla som før.

Dette var det største gardsbruket i bygda. Begge desse to eigarane var ungkarar, og dei let sidan garden over til to som dei var morbrør til. Desse to nye eigarane var også sysken, den eine ugift, den andre var gift og hadde familie. Han som var gift hadde bygt seg sitt eige hus oppe på Egrå i 1880-åra, men han og systera fortsette å driva heile parten under eitt som før.

I 1914 fekk ein bureisar kjøpa 100 mål øverst i utmarka. Dette bureisingsbruket (bruksnr 28) blei delt frå begge dei to eigedomane. Etter kvart glei dei to eigedomane meir frå einannan. Det blei bygt løe på Egrå attmed huset der, og då endå ein ny generasjon i familien hadde tatt over som eigarar rundt fyrste verdskrig, blei dei to eigedomane to sjølvstendige gardsbruk - bruksnr 1 i det gamle tunet, og bruksnr 2 på Egrå.

I 1924 blei det meste av bruksnr 2 seld. Nye folk slo seg til nede på Hedlevoll (bruksnr 46), mens den tidlegare eigaren av bruksnr 2 sat igjen med eit lite restbruk oppe på Egrå. Utmarka til Hedlevollsbruket er delt mellom to bureisarar. I 1935 kom den fyrste i den øvre delen av marka (bruksnr 77). Og i den nedre delen av utmarka blei det i 1953 og eit bureisingsbruk (bruksnr 52). Den andre gamle parten, bruket til nere sine, delte to brør likt mellom seg i 1848. Den eldste tok over dei gamle gårdshusa og fekk jorda si nærast det gamle tunet, mens den andre slo seg til oppe på Voll. Begge hadde kvar sin teig i Storåkeren og dei delte også Eskjemyrå mellom seg.

Eskjemyrå låg inntil Frøylandsskiftet, og i 1878 og 1879 kjøpte ein gardbrukar på Frøyland dei to parsellane der og hadde dei som tilleggsjord. I 1897 fekk Hans

Riska kjøpa området. Han sette seg opp hus der og fekk rydda seg eit småbruk. I 1878 blei den øvre delen av nere sine sitt gardsbruk (det vil seia det som den eldste broren oppføre hadde) seld til nokre slektningar frå Skjørestad. Det var to brør som då begge var unge og ugifte. Dei budde heime på Skjørestad og hadde bare

driftsbygning på stykket sitt her på Riska. Dette Skjørestadstykkjet kjøpte Sjur Riska i 1886, som hadde det som tilleggsjord til gardsbruket sitt (bruksnr 9). I 1904 blei "Øvregård" igjen skilt ut som eige gardsbruk. Den gamle driftsbygningen til Skjørestad-karane stod der ennå, nå blei her også bygt våningshus. Kristian Larsen Riska (på bruksnr 16) kjøpte i 1879 resten av det gardsbruket den eldste av nere sine-brørne hadde. Han slo det saman med den parten han hadde i garden frå før, og sat etterpå med det nest største gardsbruket i bygda (sjå meir nedføre). Den eldste av dei to brørne av den gamle nere sine slekta sitt gardsbruk var der med oppstykka og delt mellom naboane. Den andre hovuddelen av denne gamle parten, bruket på Voll, fortsette derimot. Den øvre delen av utmarka blei seld til ein bureisar i 1922 (bruksnr 37).


Av dei fire nemnde partane som var på den gamle Riskagarden blei det tredje I pundsbruket fyrst delt. Det var i 1834 då ein mindre del, 8 spann korn, ute i Slåtta

og på Egrå, blei skilt frå. Hovudbruket på 16 spann hadde det meste av jorda si nedføre det gamle tunet, men også ein mindre del i Slåtta. På noko av denne delen

i Slåtta fekk ein husmann slå seg til. Han kjøpte plassen sin i 1865. Den utgjorde noko meir enn 2 1/2 spann korn. Ein liten rest på snautt 1 1/2 spann hadde hovudbruket igjen i Slåtta, det blei då lagt til det 8-spannsbruket som er nemnt oppføre (sjå meir etterpå). Hovudbruket som nå var på 12 spann, hadde nå all jorda i eit samanhengande stykke nedføre tunet. I åra 1886 til 1904 hadde oppsittaren her også hånd om eit stykke som var skilt ut frå eit nabobruk (Skjørestadstykkjet), men det blei seld igjen.

I 1935 fekk ein bureisar slå seg til på ein teig av utmarka - bruksnr 75. Ute i Slåtta og på Egrå var det som nemnt fyrst eit 8-spannsbruk frå 1834. Ein son og svigerson til den fyrste oppsittaren her delte dette bruket i 1866. Dei fekk også overta den litle resten på snautt 1 1/2 spann, som nemnt. Svigersonen tok over gårdshusa. Han budde i Slåtta og hadde eit lite stykke på noko mindre enn 2 spann. Sonen på garden flytte opp på Egrå. Han sat med eit bruk på nokonlunde 7 1/2 spann, det vil seia så godt som heile det gardsbruket faren hadde hatt.

Utmarka på Egrå-bruket er stykka opp på to bureisingsbruk. Det fyrste kom i 1914 - bruksnr 23, det andre i 1925 - bruksnr 45. Den fjerde av dei gamle 1-pundspartane av Riskagarden blei delt mellom to brør i 1858. Dei sat då med 12 spann kvar. Dalbekken danna skifte mellom gardsbruka deira. Den yngre broren flytte bort på Kyrkjevoll. Den eldre broren blei buande i det gamle gardstunet. Han fekk etterkvart kjøpa teigar av naboane sine bruk (nere sine og Voll), og i 1879 heile resten av bruket til den eldste av dei to nere sine brørne. Med det blei han sittande med mest dobbelt så stort gardsbruk som det han hadde starta med.I 1896 delte dei to sønene hans dette store gardsbruket likt mellom seg. Den eldste, Lars, tok over den øvre halvdelen og bygde seg nye hus oppe med den nye bygdeveien - Der sør.

Martin, den yngste sonen, fekk den nedre halvdelen og blei buande i det gamle tunet. Han selde i 1904 den parsellen han sat med i Eskjemyrå, som sidan var eit

småbruk for seg (bruksnr 20). Martin hadde dårleg helse og let i 1911 gardsbruket sitt over til ein svoger, men tok av eit lite stykke i Storåkeren. Han døydde alt i 1914 og stykket hans gjekk inn i gardsbruket igjen. Ein son på garden tok til som bureisar på Luffene i 1928, men han tok snart over heimegarden og.

===== Husmannsplass =====
Omlag 1860 blei det ein husmannsplass på eit stykke i Slåtta heilt ute med Liaånå. Plassen låg i innmarka og høyrde under bruk III (eller 12. bruk), den eine av dei

fire gamle partane i Riskagarden. I 1865 fekk husmannen kjøpa plassen sin, og han budde her sidan som sjølveigande bonde.

==== Husbygging ====
På Nordre Kyrkjevollbergå, like ved skiftet med Hommersåk, blei det bygt tre hus allerede i åra rundt fyrste verdenskrig. Desse husa grenser inntil den tettstaden

som etterkvart har vakse fram på garden Hommersåk. Meir sentralt på Riskagarden ligg dei to husa som er bygde i Eskjemyrå i 1920- og 1930-åra. Det var to døtre til Hans Riska som fekk bygga på faren sitt småbruk. I 1920- og 1930-åra kom det også opp to hus i utmarka opp av Slåtta. Etter krigen kjøpte Vestlandske Vanførelag eit bureisingsbruk høgt oppe på Heia. Dei kalte plassen for "Fjordsyn". Her blei det sett opp ein stor hovudbygning som fyrst blei leigd vekk til ein folkehøgskule eit par år. Frå 1952 har vanførelaget brukt plassen sjølv, fyrst som ferieheim for vanføre, seinare som arbeidstreningsinstitusjon.


I 1950- og 1960-åra har det komme til fleire fastbuande i utmarka opp frå Slåtta, langs med Liaåna og ned mot sjøen på dei nedre delane av gardsbruka i Slåtta og

på Egrå. Ein heil del av desse budde i tidlegare hytter som var gjort om til heilårsboligar. Men ein del nye hus blei også bygd. Også meir sentralt på Riska blei det i 1960-åra bygd ein del hus innimellom gårdshusa. Det var folk frå plassen som fekk bygd desse. I Eskjemyrå kom det også opp to hus til. Men mest fastbuande har det etter krigen komme på det småkuperte berg-området innover mot Hommersåk, Kyrkjevollbergå, som er delt i ein søre og ein nordre del av Kalamyrå. Også innover i Tjødnamyrå, der Riska, Hommersåk og Frøyland støyter saman, har det slege seg til fleire fastbuande. I heile dette området var det ganske mange hytter, dei blei nå tatt i bruk til heilårsboligar. Men også fleire nye hus blei bygt i dette området, sånn at boligområdet på Kyrkjevollbergå og i Tjødnamyrå har vakse saman med tettstaden på Hommersåk og dei nedre delane av Frøyland.

<ref>Tekst fra Eivind Smith: Riska gardar og tettstad, utgitt av Sandnes kommune 1993. </ref>
<references />
[[Kategori:Sandnes kommune]]
[[Kategori:Riska]]
[[Kategori:Garder]]
{{Vedlikehold Sandnes}}