Helen Petersen

== Halsnøy kloster- kort historikk ==


<onlyinclude>Halsnøy kloster
'''Om Halsnøy Kloster;'''
Halsnøy Kloster er i dag ett av flere historiske tun i Sunnhordland museum sine samlinger og ligger på den vakre øya Halsnøy i Kvinnherad kommune på vestlandet. Øya finner du i innløpet til Hardangerfjorden, mellom fastlandet og Stord.

I dag blir Halsnøy kloster drevet av Sunnhordland museum som formidlingssted for den rike historien, utleie av lokaler og kulturarena for ulike kulturutrykk.

Gjennom hele året vil du finne små og store arrangement med konserter, utstillinger, foredrag og selvsagt omvisning på området. Museet har egne undervisningsopplegg for skolene.

Halsnøy Kloster har idag ein eigen blogg med nyhende om det som hender;[http://halsnoykloster.wordpress.com]
Der finn du og meir informasjon og bilete frå staden.

[[Bilde:Halsnøy_Kloster.index.gif‎]]

'''Et nasjonalt kulturminne'''

Halsnøy kloster er et av de mest interessante og vakre kulturminnene i hele Hordaland fylke. Kulturminnene våre er en vesentlig del av den norske kulturarven, og de gir et bilde av hvordan menneskene har tatt landet i bruk og viser hvordan måten å leve på har endret seg. Halsnøy kloster og området omkring er rik på historie fra mange ulike epoker som kan gi en spennende vandring i historien, fra Vikingtid til klostervesenet i Norge, reformasjonen og etableringen av danske lensherrer, og videre inn i vår tid.</onlyinclude>

'''Halsnøy Kloster Ruinanlegg''' 

Halsnøy kloster er eit av dei mest interessante og vakre kulturminna i heile Hordaland fylke.
Kulturminna våre er ei vesentleg del av den norske kulturarva, og dei gjev eit bilete av korleis menneska har teke landet i bruk og syner at måten å leva på har endra seg. Halsnøy kloster og området i kring er særs rik på historie frå mange ulike epokar som kan gje ei spanande vandring i historia, frå Vikingtid til klostervesenet i Norge, reformasjonen og etableringa av danske lensherrar, og vidare inn i vår tid.

Halsnøy Kloster er i dag eit av fleire tun i Sunnhordland Folkeuseum sine samlingar og ligg på den vakre øya Halsnøy i Kvinnherad kommune på vestlandet.
Øya finner du ytst i Hardangerfjorden, mellom fastlandet og Stord.
På det nordlegaste eidet på Halsnøy ligg Halsnøy Kloster, med ein heilt sentral plassering i fjordsystemet og med utsikt mot fjorden vestover og nordover.

'''Opprettinga – kva veit me ?'''
Halsnøy Kloster var eit Augustinar-kloster og eit av fem augustineranlegg i Norge i mellomalderen. I følgje ein sein, men likevel truverdig, skriftleg kjelde vart klosteret grunnlagt i 1163-64 av jarlen Erling Skakke, i samband med at sonen Magnus Erlingsson vart kruna til norsk konge. (”Udi samme kronelse lovede Erling Skakke, kongens fader,at bygge sin søn til bønerhold, Halsnø kloster, Sancto Augostino til lov og ære.”, Bg. Fundats.)
Halsnøy Kloster fekk i løpet av mellomalderen store jordeigedomar og vart eit av dei rikaste klostrene i norsk mellomalder og ein økonomisk maktfaktor på vestlandet.

Dei einaste skriftlege kjeldene vi kjenner til i dag som omtalar Halsnøy kloster er Bergen Rigskrønike(1560) og Bergen Fundats (1580-83). Forfattarane av desse verka kan ha hatt tilgong til brev og dokument frå klosteret, som skal ha vore inntakt fram til 1700-talet.

'''Ruinanane.'''
Ein kjenner til 2 klosteranlegg. Det fyrste vart bygt opp i siste halvdelen av 1100-talet, det andre i byrjinga av 1300-talet. Ein trur at ein storbrann kan ha vore årsak til nybygginga, samstundes veit vi at på denne tida var Halsnøy kloster eit kloster i framgang. Slik bygningsrestane ligg i dag avspeglar dei det utbygde klosteranlegget slik det låg frå rundt år 1300.
(BILDER)
Ruinane med tak som står att har truleg hatt same funksjon i klostertida som seinare, som til dømes eldhus (vestfløyen), drengestove, stall og lagerbygg (nordfløyen). Ruinar utan tak har vore gjestehus, kjøken for kannikane og bustad for proventfolket (sørfløyen).
 I norsk samanheng er Halsnøy Kloster særeigent ved det at er det ytre anlegget som er ivareteke og ikkje den sentrale klosterfirkanten. Utanom  Halsnøy Kloster finn vi berre 2 andre klosteranlegg i Noreg dette gjelder for; Selja i Nordfjord og Hovedøya i Oslo.
Det siste kosteranlegget er bygt med ”gotiske” murar, kistemurar med steinar på høgkant og småstein imellom. Det heile er bunde saman med kalkmørtel, noko som er eit vilkår for å kunna byggja på denne måten. Utvinning av kalkstein og kalkbrenning er kjent i Sunnhordland frå mellomalderen og fyrste gong kalkbrenning er nemnt i skriftleg kjelde , er i samband med Halsnøy kloster.(   ). Eldhuset, eller i dag òg kalla vestfløyen i det noverande ruinanlegget vert karakterisert som ein av dei mest autentiske;les ekte, mellomaldermurar i landet.

'''Kva dreiv dei med, desse munkane ?'''
Dei fyrste munkane som kom til Halsnøy kom truleg frå utlandet, og ein trur nærare bestemt frå Wellow klosteret utanfor Grimsby i nord-England. Munkanene som var her var kannikar, det vil seia prestelærde munkar. Deira ”hovudoppgåve” var det andelege livet og menneska sitt forhold til Gud. Dei haldt tidebøner, gudstenester og sytte for kyrkjelyden si sjelesørgjing.
Men samstundes brakte dei med seg kunnskap om mykje. Dei var dyktige hage/urtedyrkarar, og hadde mykje kunnskap om legekunsten og teoriar seier at det var ei sjukestove på Halsnøy Kloster. Noko som er sannsynleg, då augustinarane var kjent for sjukestell og fattighjelp.
Dei brakte og med seg kunnskapar om byggeskikk og kalkbrenning, noko som vart ein viktig inntektskjelde for klosteret. Og inntekter trong dei, då klostrene skulle vere økonomisk sjølvstendige. Munkane ved Halsnøy Kloster må ha vore dyktige handelsfolk, det kan ein sjå av veksten klosteret hadde med omsyn til det store jordegodset,noko som førde med seg inntekter i form av bygselsavgift.
Dei store mengdene naturalia (t.d. skinn, korn, neter frukt, smør, fisk og never…) som bygselsavgifte utgjorde, vart omsett i Norge og utlandet. Halsnøy kloster hadde eigne handelsbuer og bygardar i Bergen, og eigne ”Handelsbussar”; båtar til frakt av varer. Mykje av inntektene har vore investert i i dei store bygningsanlegga.
Jordegodset vaks mellom anna òg ved at gardar og gardparter vart gjevne som gåver til klosteret og nokre gonger òg som avlat eller bot til kyrkja. Som til dømes i 1426, då gjev Sigrid Sæbjørnsdatter til Munkeliv kloster i Bergen ”en jord til sala hialpar og bønahalz” for seg og sine forfedre. 100 år seinare ser ein at Halsnøy Kloster har denne garden i sitt eige, fått ved ”makeskifte”.

'''Reformasjonen.'''
Klosteret vart nedlagt i 1536/37 ved reformasjonen. Likeeins med mange andre klostereigedomar i Norge vart det annektert av kongsmakten og gjekk over til å vera krongods. Fra 1539-1654 vart Halsnøy Kloster organisert som eit len med eigen lensherre. Seinare gjkk det inn under Bergenhus og vart driven som fogderi saman med Hardanger og Voss. Her låg òg Sunnhordlands fyrste kretsfengsel, der mellom andre Gjest Baardsen hadde eit ”kortare” opphald., noko han sjølv har skrive om i boka si ”Mit Levnedsløb”
'''
Storgårdsdrift'''. 
Ein av futene, Kammerråd Andreas Juel fekk i 1758 kjøpa futegården Kloster. Mestedelen av klostergodset vart solgt i siste halvdelen av 1700-tallet.
Frå 1758 og fram til 1956 vart gården Kloster dreven som Storgård/Herregård av Juel- familien. Rundt 1840 vart restane av det indre klosteranlegget og kyrkje -ruinen reven av Løytnant Andreas Juel og nytt våningshus vart bygd av steinen.
Somme i Juel-familien utmerka seg i politikk og anna samfunnengasjement, mellom anna Niels Juel(f. 1831). Han var ein føregangsmann når det gjaldt mål-saka og engasjerte seg sterkt i politikken. Dette førde til at han vart ein av våre fyrste stortingsmenn. Eit av dei fyrste folkehøgskule- tiltaka i Norge kom ut av eit samarbeid mellom stortingsmannen Niels Juel og den unge studenten Wollert Konow. Dette er no Sunnhordland Folkehøgskule.
'''
Museet overtar.'''
I 1956 kjøpte Sunnhordland Folkemuseum klostertunet, som omfattar kloster-ruinane, våningshuset fra 1841, hageanlegg, naust og bryggje. I seinare år har ein sett i stand Hovedhuset, både soverommene oppe i loftsetasjen, kjøken, stover og toalett er i dag i god stand.
I dag vert Halsnøy kloster driven av Sunnhordland museum som formidlingsstad for den rike historia, utleige av lokaler og kulturarena for ulike kulturutrykk. 
Gjennom heile året vil du finna små tilskipingar og store tilskipingar som ”Klosterdagane”, med konsertar, utstillingar, føredrag og sjølvsagt omvising på området.
 Museet har ein tilsett i 50 % stilling, Helèn Petersen, som syter for å organisera dei ulike aktivitetane, mens musèet sin konservator saman med handverkararne tek seg av den musèale delen. 

'''Framtidsvisjonar – Halsnøy Kloster mellom to permar?'''
Historia til Halsnøy Kloster er per i dag ikkje samla mellom to permar. Det har derfor lengje vore eit ønskje for Sunnhordland Museum, Venelaget for Klosteret, og det historiske og arkeologiske fagmiljøet ved Universitetet i Bergen å gje ut ei praktbok om som rører ved dei fleste sider av staden si historie. Frå dei tidlegaste arkeologiske utgravingane i området omkring, til storgarden som ein gong må ha ligge i Klostervågen, oppbygginga av klosteret, klosterlivet og hundreåra etter at klosterdrifta var over.  Ei slik bok vil og føre med seg ny forskning, då det er mykje vi ikkje veit om kulturminnet, noko som kan gje oss mykje ny kunnskap om heile regionen.

For å få gjeve ut eit slikt verk er det laga ei arbeidsgruppa, sett saman av fylkesarkivar Egil Nysæter, kunsthistorikar Hans Emil Lidén, arkeolog Bård Gram Økland, dagleg leiar Halsnøy Kloster, Helen Petersen, og dagleg leiar Sunnhordland Museum Jane Jünger. Arbeidsgruppa har knytt til seg ei rekkje ulike forfattarar som har sagt seg villig til å skriva eit kapitel kvar 
Den nye boka skal vera eit praktverk og gje ei variert og brei framstilling av klosteret si soge. Det er ein viktig målsetting for boka at den skal vera godt fagleg forankra, rikt illustrert og ha eit språk som når eit vidt publikum.

Positive ringverknader:
 
Arbeidsgruppa ønskjer at boka skal få positive ringverknadar for formidlinga av kulturminnet Halsnøy kloster også på andre måtar. I samarbeidet med dei årlege ”Klosterdagane” i juni vil dei ulike forfattarane verta inviterte til å leggja fram arbeida sine. Dette er ein god stad å få det lokale sogeinteresserte miljøet i tale og skapa forventningar kring det komande verket. 
	
Ei anna særs viktig form for formidling er å få på plass ei skikkeleg skilting av klosterruinane på Halsnøy. Det er ønskjeleg at ein samstundes med bokprosjektet får etablert eit samarbeid med reiselivsnæringa i Kvinnherad og Hordaland fylkeskommune om å få til dette. I dag manglar klosteret både skilt og gode informasjonstavler, noko som kan verta utbetra ved hjelp av bilete, illustrasjonar og tekst som kjem fram under arbeidet med bokprosjektet. 

Boka om Halsnøy kloster vil og verka inspirerande for Sunnhordland museum og skulane i Kvinnherad si formidling av livet på klosteret til skulelevar. 
Vandring i Kulturlandskapet
Eit anna  ynskje for Sunnhordland Museum å rekonstruera deler av den gamle urte- og frukthagen på Halsnøy kloster. I kombinasjon med dette ynskjer ein og å laga ei kulturløype som tek besøkjande gjennom det rike kulturlandskapet i kring klosteret.
Kulturløypa på Halsnøy kloster vil gå innom ei rekkje kulturhistoriske attraksjonar som klosterbryggja med ein offerstein frå bronsealderen, tuftene etter eit stort naust frå folkevandringstida, fleire gravrøyser og ein spesiell lund av hassel der ein i mange hundreår har plukka nøtter og seld til Bergen. Vidare går turen opp over kulturlandskapet kring ”Breidablikk” forbi fleire eldre husmannsplassar før ein kjem innom Klostervågen med eit naust frå1600-talet og Sunnhordland folkehøgskule, der ein finn ei hovding eller kongegrav i hagen til rektorbustaden. Til slutt ender løypa på ”Kjærleiksstien” som går frå folkehøgskulen, via frukthagen og ned til klostertunet igjen. 

Målet med ei kulturløypa i dette området er å kombinera aktivitet og formidling av soga knytt til staden både før og etter etableringa av klosteret. Kulturløypa kan og sjåast på som ei vidareutvikling av eit viktig reisemål i Hordaland fylke, tufta på  natur- og kulturgrunnlaget vårt. Får Sunnhordland Museum opparbeida den gamle urte- og frukthagen på klosteret, kan ein også utvikla ulike matprodukt som kan verta servert når ein har gjester.  I dag blir det i sommarhalvåret til dømes produsert hylleblomsaft som besøkjande kan få kjøpa. 
Å gjera staden til eit spanande reisemål både for dei busett i nærområdet og utanlandske turistar, treng ikkje krevja dei heilt store investeringane, men vil fungera som ei styrking av reiselivet i regionen generelt. 
Tankane om å få ta opp at den gamle pilegrimsruta frå Halsnøy til Røldal er ei anna slag historisk vandring som er vorte svært populær i våre dagar. I kjølevatn av den enorme interessa som i dag vert synt for pilegrimsruta til Santiago de Compostela i Spania er det også naturleg å spørja seg kvar dei lokale rutene ein gong gjekk.