Vis kilden til Guri Olsdotter Haugen (f. 1815)

{{thumb|Guristugu med slått og hytte IMG 1444.jpg|Hytta oppe til høgre er sett opp over tuftene etter Guristugu, men graset i den bratte bakken nedanfor Guristugu blir onna, no som den gongen ho levde her. Vegen ein ser nederst i bildet t.v. førde til dei andre plassane under garden Gudbrandsgard i området (Løkeslåtta, Øyne, Moen, Nygard og Badstuguviken). I bakgrunnen ser ein nedre Skøro, som dottera Rangdi sin plass låg under, og midt i bildet skimtar ein småbruket Haugen, der Guri sine foreldre budde.|Eva Almhjell|2024}}{{thumb|Kjerreveg ned til Guristugu.jpg|Enno syner bleike spor av kjerrevegen mellom (noverande fylkesveg 50) litt lenger oppe i lia og plassgrenda (og Gudbrandsgard-saga) nede ved Storåne.|Eva Almhjell|2024}}{{thumb|Kartutsnitt som syner Guristugu i plassgrenda under Gudbrandsgard .jpeg|Kartet syner Guristugu og dei andre plassane under Gudbrandsgard siste halvdel av 1800-talet. Her ser ein også Nonstølen, der Guri måtte raka kvar sommar. Kartet er henta frå Sander Eggen "Gamle tufter i Sudndalen", Hol Historielag 2013.}}'''[[Guri Olsdotter Haugen (f. 1815)|Guri Olsdotter Haugen]]''' (fødd 1815 i [[Ål kommune|Ål]], ukjent dødsår) var plasskjæring i det som etter henne vart kalla Guristugu, i [[Sudndalen]], øvst i [[Hallingdal]]. Ho var ei av fleire ugifte mødre i fjellbygda oppunder Hallingskarvet på 1800-talet, som ein finn fragmentarisk informasjon om i [[Lars Reinton|Lars]] og Sigurd Reintons bygdesoge «[[Folk og fortid i Hol]]». Guri var aleine med fire ungar.
==Sudndalen – fjellbygd øvst i Hallingdal==
Etter Folketellinga 1801 var det i Sudndalen 6 gardar og 15 husmannsplassar (1 utan jord, 14 med jord). Samla folketal var 101 personar. Kraftig auke i folketalet, vekst i talet på husmannsplassar, arealpress og ei forvitneleg utvandring til Amerika er noko av det som kjenneteiknar bygdene i øvre Hallingdal på 1800-talet. Trass utvandringa siste halvdel av 1800-talet, hadde folketalet i Sudndalen auka til 138 personar i 1900, og talet på sjølveigarar/gardar steig frå 6 til 19.<ref>Folketellinga 1900 for Hol.</ref> I Folketellinga for Hol 1920 var folketalet i Sudndalen 79.

Det var tydelege forskjellar på jordeigar og jordleigar i denne vesle fjellbygda på 1800-talet. I det ein kan kalle det lagdelte klassesamfunnet var bonden på toppen, mens husmennene og fattiglemmene var nederst i pyramiden. På kvart nivå var kvinnene i dette patriarkalske systemet underordna mennene. Arbeidsdelinga var kjønnsbasert. Dei var båe like viktige i det tradisjonelle jordbrukssamfunnet, men jamnbyrdige var dei ikkje, korkje legalt, sosialt eller kulturelt, enn si økonomisk.

Historikaren Jan Eivind Myhre knuser myten om det fattige Norge på 1800-talet. Norge var tvert om eit rikt og egalitært land, samanlikna med andre land i samtida, framhevar han.<ref>dnva.no</ref> Men lokalt var fattigdom ein del av det levde livet, m.a. på husmannsplassar i fjellbygdene i øvre Hallingdal, og forskjellane mellom gardfolk og plassfolk var tydelege.
==Fjellbygda – eit lagdelt klassesamfunn==
Plassen Guri Olsdtr. Haugestugun sat på var ein av åtte plassar under Gudbrandsgard, den eldste og største garden i bygda. Til samanlikning var det i 1845 på denne garden 11 dagarbeidarar, 17 heimeverande barn, 4 tenestfolk og 8 tilhaldsfolk (inderstar/leigebuarar). I alt 54 personar, fordelt på 22 hushald. Garden hadde 1 hest, 12 storkrøtter, 36 sauer og 26 geiter. Dei sådde 6 tønner bygg og sette 5 tønner potetar.  Det var store, og godt synlege, forskjellar på folk i den vesle fjellbygda Sudndalen, ei lagdeling, der den sjølveigande bonden var øverst og under dei husmenn, tenarar, dagarbeidarar mv. Lågast på stigen fann ein fattiglemmene. Og kvinnene var, skriv Solhjell, alltid underordna mannen på tilsvarande nivå.<ref>Solhjell 2000, s. 31</ref>  Det lagdelte standssamfunnet er den vanlege måten å forstå 1800-tals-samfunnet på, men det gir også meining å dele bygdesamfunnet mellom dei som eigde og dei som ikkje eigde jord, og som måtte bruke arbeidskrafta si i bytte for plassen.

Guri og dottera Rangdi på eine sida, og bonden på Gudbrandsgard, representerer ytterpunkt. Slike forhold fanst også i grannebygda Hovet. Folk var fødde inn i familiar som var jordeigarar eller jordleigarar, ei ordning med høg grad av legitimitet, nærmast gudegitt, og noko folk knapt sette spørjeteikn ved. Eigedomsforholda kunne skifte over livsløpet for den einskilde, og i fjellbygdene var det på heile 1800-talet ei rørsle bort frå garden, for der var det berre plass til den eldste sonen som aleine sat med full arverett (odelsrett). Nokon måtte ta til takke med småbruk. Andre, og stadig fleire, fekk seg tildelt små husmannsplassar med rett til å bygsle, leige, jord i utmarka. Over generasjonar vart det ei sjølvrekruttering av plassfolk, slik ein fann det i fjellbygdene frå 1700-talet, og især utover på 1800-talet. Det var eit ras nedover den sosiale rangstigen, mot det Reinton og Reinton kallar eit reint husmannsproletariat.<ref>Bind II, s. 439 ff</ref>
==Guri i Guristugu (1815 – før 1900)==
Guri Olsdotter Haugen sat i ytterst små kår. Ho var fødd i 1815, i Dengerud på Ål. Det gjekk ut med foreldra hennar (Ola Olson Dengerud og Kristi Assorsdtr. nørdste Tufto). I 1823 var dei i Sudndalen. Så attende til Ål, før ny retur til Sudndalen. Guri var med på ferda. I 1829 var dei busette i Aurland, før familien i 1835 slo seg ned på plassen, seinare sjølveigarbruket, Haugen, under søre Skøro i Sudndalen. Då var Guri 20 år, og hadde flytta seks gonger. Kanskje vart ho då bufast. Ein finn ikkje året ho døydde i bygdesoga, men truleg var det før 1900. Ho reiste ikkje til Amerika, og er ikkje å finne i Folketellinga for Hol kommune 1900. 

Seinare forsking viser at Guri budde på småbruket Gauteplassen i Skurdalen, hjå dotter si Ingebjørg. Dit kom ho truleg i 1898. I boka "...alt hvad Folket i disse Bygder maa kunne!" Kvinneliv i arbeid, synd og nøysemd, følgjer vi Guri til ho døyr der i 1907.<ref>Almhjell 2025</ref>

I 1851 er Guri, 36 år gamal, plasskjæring (utan mann) på husmannsplassen Haugestugu, også kalla Sagabakken eller Guristugu, i Sudndalen. Det var bonden, Rognald Olson Gudbrandsgard, som i 1851 ga Guri bygselsetel (leigekontrakt) på plassen.  Kanskje hadde ho helde til her før dette, men utan skriftleg avtale, slik det kom krav om med Husmannslova av 1851. Grunnleiga var å skjera tre mål åker på garden, raka Nonstølen (eit steinete stølslende på kring 2-3 mål ein kilometers veg unda, i ei bratt nordvendt li). Det betydde å ha graset inn frå alle utkantar, slette det, kå (vende graset), seta det i haug og rive, oppatt og oppatt til graset var turt og kunne takast i hus. Ho skulle også baka ei vike om våren. Då var det flatbrød i mengder som skulle gjerast klar for onnefolket i Gudbrandsgard. Kom hausten, hadde ho å skjera tre mål byggkorn på garden. Alt dette var hardt fysisk arbeid. Den lyse årstida gjekk, med arbeid for bonden, attåt arbeidet heime, der det også skulle onnast, og der vatn til dyr og folk måtte berast frå elva og opp når dyra stod inne. Det var langt, det var bratt, og vintrane kunne vera snørike. Guri skulle ha rett til å ta brenne- og bygningsfang (til ved og husbygging/vedlikehald o.l.) (sjå kart).

Plassen var berre ein liten skrinn jordflekk i eit sørvendt og bratt lende ned mot elva Storåne. Her stod ei stugu og eit lite fjøs, som var mura inn i bakken med tømra raust. Guristugu brann ned kring 1910. Fjøset stod oppreist i 1970, men vart lagt i grus då nyevegen (Nygardsvegen) vart bygd, skriv Sander Eggen i «Gamle tufter i Sudndalen» (2013). Stugu var truleg lafta, og hadde berre eitt rom på kring 16-20 kvm. Slike hus var trekkfulle.
==Guri sine ungar==
Guri var ugift. Ho hadde fire ungar, tre jenter og ein gut, med ymse fedre, heiter det hjå Reinton og Reinton (Folk og fortid i Hol, bind V, s. 500). Rangdi, som var fødd i 1839, Ingebjørg som kom til i 1843, og Nils, fødd i 1845. Ingebjørg og Nils hadde same far.  Den siste, Guri, kom i 1849. Den fyrste og siste hadde kvar sin far. Guri var 24 år fyrste gong ho vart mor, 28 og 30 år då nr. 2 og 3 kom. Det fjerde barnet kom då ho var 34 år. Det var med desse fire (12, 8, 6 og 2 år) ho held til i Guristugu.

Etter Folketellinga 1865 fødde ho 1 kyr og 1 geit, sådde 1/16 tønne bygg og sette 5/16 tønne med potetar. Den næringsrike poteten var i vanleg bruk frå dei fyrste åra på 1800-talet, og var ofte livredninga for fattigfolk. Guri var 50 år vorten, ungane var vaksne, men den eine dottera, Ingebjørg, og mannen hennar, budde hjå Guri. Seks år seinare, i 1871, er desse to å finne på ein husmannsplass i Skurdalen. Ved Folketellinga 1875 var det den eldste dottera, Rangdi, ugift, med tre sønner på 12, 9 og 2 år, som budde hjå Guri. Då fødde ho 2 kyr, sådde litt bygg og sette 1/8 tønne poteter. Ho hadde vel såvidt dei klarte seg.

Ein kan lure på om fedrene til Guri sine ungar hjelpte henne i ein strevsam kvardag på ein bitte liten husmannsplass, eller om ungane berre var ein konsekvens av at det «vart som Gud vilde», som ho kalla det. Og dermed var «innsats» utover det ikkje å vente?

Far til Rangdi var Per Herleikson øvre Høgnerud frå Hovet (1813 – ukjent dødsår). Om han veit ein ikkje meir.<ref>Reinton og Reinton, bind V, s. 500</ref>

Det var ein Nils Olson (1816 – dødsår ukjent) som var far til Ingebjørg og Nils. Desse to kom med vanleg avstand mellom ungane. Budde faren saman med dei desse åra? Det er sagt han var gift, men her er opplysningane ufullstendige.<ref>Reinton og Reinton, bind IV, s. 74</ref> Om så var tilfelle, hadde han vel nok gjera i eigen heim, kanskje. Eller kanskje han ikkje var velkomen heime?

Far til det fjerde barnet, Guri, var Knut Knutson (1822- dødsår ukjent) nedre Skøro, der han var bonde frå 1857 til 1860. Garden låg ein kilometers veg frå Guristugu. Han er kjent under namnet «Skør’en», på morssida i slekt med dei kjende Strand-spelemennene på Ål, og er rekna som den beste spelemannen i Hol i det 19. hundreåret. Han hadde to ungar utanfor ekteskap. Mor til den fyrste vart han seinare gift med, mens Guri sat att aleine med den andre. Han flytta til Ål. I 1862 var Knut sjølv vorte husmann der, skriv Reinton og Reinton.<ref>Bind V, s. 526-531</ref> Jordarbeid var ikkje hans greie. Guri fekk truleg lite arbeidshjelp frå han.
==Stole på eigne krefter==
I 1851 fekk Guri, som nemnd, bygselsetel på plassen Sagabakken/Haugestugu. Foreldra hennar held til på plassen (seinare småbruket) Haugen, nokre hundre meter vest og ovanfor Guristugu. I 1854 vart foreldra kårfolk. Guri kan ha fått hjelp av slekta på Haugen dei fyrste travle åra i Guristugu, men ho måtte nok fyrst og fremst stole på eigne, og ungane sine krefter. Slik var den lokale arbeidsmoralen.
==Fattigdom trumfar kjønnsdelt arbeidsdeling==
Arbeidet i det gamle jordbrukssamfunnet var kjønnsdelt, men kvinnene, serleg dei ugifte og fattige, kunne nok handtere både øks, kniv, spade og langljå (tohending), sjølv om det var riva og stuttorva eller einhendingen som var hennar kulturelt godkjende utereidskapar. Tunge lyft høyrde kvardagen til. Kvinnene skulle heller ikkje utfordre sin rolle som underordna i familien. Det var t.d. ikkje positivt meint når ein kvinne vart omtala som den som «bar brokji» i heimen. Fattigdommen gjorde at ein til tider gjekk på akkord med normene for arbeidsdeling, og dermed utfordre kodane for kvinnelegheit. Fattigdomen trumfa den kjønnsdelte arbeidsdelinga, men dei visste godt når dei braut normene. Av alle anekdotene i bygdebøkene forstår ein at det var verre for karar å bli tatt i gjera kvinnearbeid enn for kvinner å gjera karearbeid. Verst var det om husmannen sjølv måtte på bygda å betle.

Ungane vart sette i arbeid etter kvart som dei voks til, både heime og på garden som plassen låg under. I Husmannsloven av 1851 vart det forbode å påleggje gifte plasskoner pliktarbeid, men ungane var ikkje omfatta av dette forbodet. Plassungane vart nytta både på garden og på stølen, då som gjesleungar. Det fanst både ulv, jerv og bjørn i fjella, og vått og kaldt kunne det vera for den som liten og berrføtt var. Mang ein gjesleunge minnest gjesla som hard og vond, særleg om det var smått med mat, og budeia var av det strenge slaget. Etter kvart som gutane voks til, fylte dei den tomme mannsrollen i familien. Det kunne vera krevjande nok, men la samstundes grunnlaget for ein maskulin identitet tilpassa bygda dei voks opp i.
==Korleis gjekk det med ungane til Guri?==
I 1849 var altså Guri Olsdotter Haugen, ugift, aleinemor til fire ungar.

Den eldste, Rangdi, vart, ser det ut til, buande i Sudndalen. Ingebjørg slo seg, som nemnt, ned på ein husmannsplass i Skurdalen i 1871. Sonen Nils gifta seg i Sudndalen, men flytta i 1881 med kone og to ungar til Aurland. Der auka familien til 9 ungar. Også Guri, den yngste dottera, flytta til Aurland (1869) og gifta seg der. Ho vart mor til 11 ungar.

Folk sa til Guri då ho hadde fått sitt fjerde barn, at ho skulle vel ikkje ha fleire ungar, ho som ikkje var gift. Guri var ikkje i beit for svar: «Å, det får no bi som Gud vil, det».<ref>Reinton og Reinton, bind V, s. 500.</ref> Forutan å lære lesing og skriving, hadde ho, som alle andre ungar mellom 7 og 12 år, måtta lære seg Pontoppidans vesle katekisme, utanboks, så godt ho kunne. Statspietismens Gud, som Guri lærte om, var ein streng og straffande herre. I Norsk lov 1687 var det lagt mykje arbeid i å få kontroll med kvinners kropp og seksualitet. Rett nok fall straff for leiermål (samleie utanfor ekteskap) bort i 1812, men normen var at ungar skulle fødast innenfor ekteskapet. Ein skulle hedre sin far og sin mor, og ikkje drive hor. Den som sette ungar til verda utanfor ekteskap vart nedsetjande kalla «quindfolk» eller «quindemenneske» som tyder ei lausaktig kvinne. Men i røynda var det sikring av eigedomsforholda som var lovens anliggjande, skriv Jørn Øyrehagen Sunde.<ref>Almhjell/Sunde: Anne Jensdotter Sletto. Eit kvinneportrett, Boksmia 2015.</ref>

Og kva med dei lause ungane? Ungar fødde utanfor ekteskap vart ikkje likestilte med ungar fødde i ekteskap kva gjeld retten til fars arv og namn før i 1915 (Dei Castbergske barnelover). Ho, oftast var det ei fattig tenestjente, og barnet ho fekk, vart urettmessig påført sosial degradering og stor skam, skriv Øyrehagen Sunde. Økonomiske vart dei også skadelidande. Slik vart sjansane hennar på ekteskapsmarknaden redusert.

Tilsvarande uttrykk og sosial praksis hadde ein ikkje for barnefaren. Tvert om: Å vera laus-kar var ein hedersbetegnelse. Fedre kunne frå 1892 bli dømde til å gjera opp for seg økonomisk, men inndrivinga var eit problem, og fattigfolk kunne heller ikkje betala for seg. Kanskje held Guri seg med ein gud som var mildare stemt enn kyrkje-guden? Og kanskje var bygdefolket mindre dogmatiske enn øvrigheita? I alle høve vart det no som Han ville. Fatalismen var ein innvevd del av folketrua i fjellbygdene.
==Guri – gamal og aleine i Guristugu==
Ved Folketellinga 1890 hadde Guri berre ei kyr, men då var alle barn og barnebarn flytta ut. Ho var 75 år vorten. Alle år med omfattande omsorgsarbeid var over, og Guri sat att aleine i Guristugu. Ho var «Pladsbrugerske» og dreiv med «spinding og binding». Ho spann og strikka for andre. Dette var sysler som kunne gi litt inntekter. Mange plasskoner spesialiserte seg innan det som seinare er kalla husflidsprodukt. Dei var lokale kulturberarar, som karda ull, spann, strikka, vevde, sydde, broderte (sauma), bøtte og lappa. Dei var bakstedeier, budeier, rakstejenter, innejenter, reiedeier (koldjomfru), grovekjæringar (slaktehjelp) og alt anna som kunne kombinerast med det dei prøvde få til å gro på husmannsplassen, matsank i skog og mark og fjell, og stell av dyr og dagleg omsorg for ungar. Kort sagt ta vare på dyra og skaffe mat, klede og tak over hovudet til ungane og seg sjølve. No var ho gamal vorten. Ho budde aleine i Guristugu, men med eine dottera, barnebarn og anna slekt i nabolaget, og ho var framleis travel. For slik var det: ei kvinne måtte aldri vera gjerandslaus, derfor var bundingen med over alt. Ho strikke når ho sat, ho strikka når ho stod, og ho strikka når ho gjekk, og bidrog med sin flid til den økonomiske utviklinga i bygd og samfunn, og førde vidare den lokale, kulturelle arven.
==Den dulde plassgrenda==
Det låg ikkje mindre enn fem husmannsplassar, alle under Gudbrandsgard, i området der Guri budde siste halvdel av 1800-talet. Tek ein med plassen Nygard, litt lenger ned og vest for desse fem plassane, var det seks husmannsplassar i dette området (Badstuguviken, Øyne, Moen, Løkeslåtta, Nygard og Guristugu/Haugestugu). Det var som ei liten plassgrend, ein liten krull for seg sjølv, ei duld armodsgrend (sjå kart).  Her var også ei sag som høyrde garden Gudbrandsgard til. Spor etter kjerrevegen mellom hovudvegen lenger oppe i lia, og saga og desse plassane, syner stadvis framleis. Avstandane mellom plassane var korte. I 1910 viser Folketellinga at det var komne nye folk i Guristugu. Kort tid etter brann stugu ned. Nokre tiår seinare forsvann tuftene etter fjøset hennar under ein ny veg. Spora etter ei tid ingen saknar var borte.
==Frå plassgrend til hyttegrend==
Tuftene frå den dulde armodsgrenda i Sudndalen på 1800-talet er borte. På tufene kom det opp moderne hytter. Med utviklinga kom også ny bilveg, Nygardsvegen, som m.a. fører til moderne skianlegg, til eit trussenter og til hyttebyar i liene rundt Nonstølen, heimstølen til Gudbrandsgard, der leigekontrakta forplikta Guri til å raka.

I dag er det bilveg, moderne hytteanlegg, og alpinstriper i liene, som fell ein i augo. Dei røpar alt anna enn fattigdom. 

== Fotnotar ==
<references />
==Kjelder og litteratur==
*Almhjell, Eva og Jørn Øyrehagen Sunde: ''Anne Jensdotter Sletto. Eit kvinneportrett.'' Utg. Boksmia. Ål. 2015. {{nb.no|NBN:no-nb_digibok_2021072648051}}.
*Eggen, Sander: Gamle tufter i Sudndalen frå nordre Bry til Strandavatnet, Hol historielag 2013
*Folketellinga 1801(Aal, edb-utgåva, Historisk Institutt, UiB, 1992)
*Folketellinga 1900, Hol kommune, kommunenr. 0620, Teleslekt 1997
*Folketellinga 1910, Hol kommune, kommunenr. 0620, SSB
*Folketellinga 1920, Hol kommune, kommunenr. 0620, SSB
*{{Hbr1-1|pf01038088006653|Guri Olsdotter Haugen}}
*Myhre, Jan Eivind. Innledning: Historien til en misforståelse. På konferansen ''[https://dnva.no/detskjer/2019/06/se-opptak-var-norge-fattig-rundt-1900-historien-til-en-misforstaelse Var Norge fattig rundt 1900? Historien om en misforståelse.]'' i Det Norske Videnskaps-Akademi, 11. november 2019.
*Reinton, Lars og Sigurd Reinton. ''Folk og fortid i Hol''. Utg. I kommisjon hos Grøndahl. Oslo. Bind IV, 1973. {{nb.no|NBN:no-nb_digibok_2015091408019|side=93}}.
*Reinton, Lars og Sigurd Reinton. ''Folk og fortid i Hol''. Utg. I kommisjon hos Grøndahl. Oslo. Bind V, 1975. {{nb.no|NBN:no-nb_digibok_2015120306039|side=515}}.

== Vidare lesing ==

* Almhjell, Eva: "...alt hvad Folket i disse Bygder maa kunne!" Kvinneliv i arbeid, synd og nøysemd. Hol historielag, 2025.

[[Kategori:Personer]]
[[Kategori:Ål kommune]]
[[Kategori:Fødsler i 1815]]
{{DEFAULTSORT:Haugen, Guri Olsdotter}}
{{Lokal kvinnehistorie i Hol}}
{{KL}}
{{nn}}