Vis kilden til Trydal (Bykle gnr 17)

{{Infoboks gard
| målform       = nn
| bgfarge       = 
| navn          = Trydal
| bilde         = Trydal 1.jpg
| bildetekst    = Buss frå Arendal fotografert ved Trydalstjonni ein gong i 1930-åra, fyre vegomleggjinga i 1938. Fotografen, som heite P.M. Danielssen, gav ut biletet som prospektkort. Me har kortet frå samlinga ved Setesdalsmuseet.
| altnavn       = 
| førstnevnt    = 
| ryddet        = 
| utskilt       = 
| sted          = [[Trydal (grend)|Trydal]]
| sokn          = [[Bykle sokn|Bykle]]
| kommune       = [[Bykle kommune|Bykle]]
| fylke         = [[Agder fylke|Agder]]
| gnr           = 17
| bnr           = 
| areal         = 
| bruk          = 
| type          = Gardsbruk
| gateadr       = 
| postnr        = 
}}
<onlyinclude><includeonly>{{thumb|Trydal 1.jpg|Buss frå Arendal fotografert ved Trydalstjonni ein gong i 1930-åra, fyre vegomleggjinga i 1938. Fotografen, som heite P.M. Danielssen, gav ut biletet som prospektkort. Me har kortet frå samlinga ved Setesdalsmuseet.}}</includeonly>
'''[[Trydal (Bykle gnr 17)|Trydal]]''' er ein [[matrikkelgard]] i [[Bykle kommune]]. Når ein køyrer [[riksveg 9|riksvegen]] nordetter frå [[Valle]], kjem ein fyrst til [[Bjørnarå (grend)|Bjørnarå]]. Den neste grenda er [[Trydal (grend)|Trydal]]. Grenda ligg etter måten lågt, i ein djup kvelv innunder Storefjøddet, med gardsbruka i ein ring kring [[Trydalstjønni]], 515 moh. Utmarka femner åt [[Otra|Otre]] mot vest, Åsdokkine mot sud, Åsbrokkine mot aust, og mot nord deildar Trydalsgardane mot [[Berdalen (Bykle gnr 3)|Berdalen]] og [[Bjones (Bykle gnr 16/8)|Bjones]] på toppen av [[Storefjødd (Bykle)|Storefjøddet]]. I alt dreiar det seg om eit samla gardsvald på vel 25&nbsp;000 mål. Utover dette hadde Trydal også rettar i allmenningen i [[Bykleheiane]]. Støylane var avgjerande for husdyrbruket gjennom idene, og liksom andre i Bykle dreiv trydølane med jakt og fiske, i presten [[Reier Gjellebøl]] si «bygdebok» frå slutten av 1700-åra vert Trydalstjønni utpeika som eit særleg godt fiskevatn. Dessutan var skogsdrifta viktig for økonomien, og hadde visseleg meir å seia i Trydal enn i dei delane av bygda som ligg høgre i lendet. 

Når det gjeld tolkinga av gardsnamnet skriv Amund B. Larsen i ''Norske Gaardnavne'', VIII (1902), som fylgjer: 
 
{{sitat|1ste Led Try- antages at tilhøre et Elvenavn, hvis gamle Form ikke kjendes, se Gjerstad GN 29. S[ophus] B[ugge] antager [i] N[orske] El[venavne] , S. 338, at Elvenavnets gamle form var *T r y j a, afledet af oldn. t r e, n, Træ.}}</onlyinclude> 
 
Men bortkomne elvenamn er ei standardforklaring som dei gamle namnegranskarane gjerne treiv til, kvar gong dei - oftast avdi dei vanta lokalkunnskap - ikkje greidde å koma på noko betre. Utan at elvenamntolkinga dermed skal vera aldeles uteslutta, torer me ymte om ei mogeleg namnetyding på grunnlag av det norrøne þrjú (thrjú), som er den nominative inkjekjønnsorma av talordet þ r i r, tre (jfr. Ragnvald Iversen: ''Norrøn Grammatikk'', 1961, 111). Gustav Indrebø har påvist ein lydovergang ''jó'' , ''jø'', ''jú'' > (j)y i sein gamalnorsk tid (1300-åra) og tek fram døme som snjó > snø og rjuva > ryva (''Norsk Målsoga'', 1951, 115). Skulle ein ha trong til fleire døme, kan ein tenkje på slikt som rjuka > ryke, rjupa > rype, brjóta > bryte, krjupa > krype osb. Ein overgang frå ''Thrjúdall'' til Trydal må tvillaust vera eit utslag av det same fenomenet. Det finst au ei gamal form av Trydalsnamnet, i ei skatteliste frå 1601, som styrker tanken om at ein slik overgang har funne stad: ''Tryugdal''. Ei parallell namneutvikling er nemnt hjå hjå Jørn Sandnes og Ola Stemshaug i ''Norsk Stadnamnleksikon'', 1976, der det vert peika på at Tryvatn ved Oslo «kjem av þrjú, tre, fordi her ligg tre vatn på rad». Vår tyding av namnet Trydal skulle etter dette verta «tridal» eller meir presist: «Dal som opnar seg i tre leier». Det stemmer bra, både med filologien og landskapet. 

I dag er Trydal ei grend med mange gardsbruk og bustadtomter, men i utgangspunktet var det berre ein Trydal-gard, som alle dei hine er utkløyvde ifrå. Ut ifrå ei samla vurdering av kvar dei ulike ættegreinene på garden heldt til, tykkjest det mest truleg at [[Systog (Bykle gnr 17/2)|Systog]], bnr 2, er eldste verestaden, og altså det gamle hovudbølet. 

Dette vert styrkt av eit moment som Folke Nesland har gjort merksam på: På sørvestsida av Trydalstjønni ligg den runde kullen Nonåsen. Såleis heiter høgder i landskapet der sola, sett frå ein viss stad, sto til nons, dvs. klokka 2. Klokka 2 står sola i sør-sørvest. Det tykkjest forsvarleg å meine at Nonåsen må vera eit mykje gamalt namn, og dermed sannsynlegvis namnsett frå det eldste tunet i bygda. Om ein nå spør kvar ein skal stille seg opp for å sjå sola midt over Nonåsen klokka 2 på ettermiddagen, kjem ein til Systog-tunet. Rett nok kunne også [[Der inne (Bykle gnr 17/1)|Der inne]] vera tenkjeleg, det vert ikkje langt ifrå same himmelretninga, men det bruket veit me omtrent kva tid kom til, medan Systog er så gamalt at ein ikkje kan gjera seg von om å finne spor i skriftlege kjelder etter dei som fyrst rudde. 

Men oldfunn tyder på at her har budd folk i [[vikingtida]]. Om her hadde vore garddeling, og dermed fleire bruk, i vikingtid og mellomalder er uvisst, men me lyt halde det for mykje mogeleg. 

I den mon her kan ha vore fleire bruk i [[mellomalderen]], så vart dei fleste liggjande øyde etter [[Svartedauden]], så uttetter 1400- og fyrste helvta av 1500-åra reknar me berre med ei busetnadseining i Trydal. Rimelegvis var då dette Systog, eller rettare ei eining med tyngdepunktet omlag der Systog ligg i dag. Såleis var stoda til noko fyre år 1600, då garden vart dela i to bruk. Me reknar med at dette var Systog og [[Nordstog Trydal (Bykle)|Nordstog Trydal]]. Sidan vart båe båe desse bruka dela på nytt, slik at det seinast i 1711 var 4 trydalsgardsbruk:  [[Nordstog Trydal (Bykle)|Nordstog Trydal]] og [[Der inne (Bykle gnr 17/1)|Der inne]], [[Systog (Bykle gnr 17/2)|Systog]] og [[Storstein (Bykle gnr 17/3)|Storstein]]. Såleis var det til kring 1770, då plassen Moen vart folkesett. Seinare vart det to Moenplassar, ein under Nordstog og ein under Der inne. Men i 1867 vart desse to slegne i hop med Nordstog og Der inne til ein eigedom. Dermed vart Nordstog folketomt og etter kvart også sletta or matrikkelen. 

I den gamle gards- og ættesoga les me at [[Moen (Bykle gnr 17/8)|Moen]] og Nordstog «i røynda er same garden», og dette er i og for seg rett, dei ligg i hovudsak innanfor dei same gamle deildene. Men nåverande Moen og nåverande Systog er resultatet av ei deling av «det sammenføiede brug» i 1906, og det nye Moen har tunet og tyngdepunktet sitt der den gamle plassen [[Ytre Moen under Trydal|Ytre Moen]] låg. 

Utetter 1800-åra vart det rudd nokre fleire plassar, men fyrst etter 1900 tek oppkløyvinga av dei gamle bruka til for alvor. Dei av desse delingane som førde til nye drifts- og/eller bustadeiningar kjem me attende til. Tabellen nedanfor gjev eit grovoversyn over utviklinga. 
 
Dei einskilde bruksnummera i tabellen kjem me til etter kvart. Men fyrst lyt me taka med oss nokre opplysningar om landskylda, og dinest skal me sjå kva me kan finne ut om hendingar og vendingar på den udela garden. 

I skattelistene frå 1593, 1601 og 1607, då Trydal vart skattlagt som eitt bruk, vart garden rekna som såkalla [[halvgard]]. Men då dei i 1610 byrja å krevje skatt av 2 bruk vart det eine rekna som halvgard, medan oppsitjaren på det andre vart plassert i [[husmann]]skategorien. I røynda var dei to bruka like store, med ei landskyld på 1 1/2 hud kvar, ser me i eit odelsmanntal frå 1624, men den eine oppsitjaren i 1610 var ei kvinne, visseleg ei enke, og me lyt vel då rekne med at ho har fått redusert skatten då ho miste mannen sin. 

Frå 1647 ser ein at landskyldtaksten hadde vorte sett ned til 2 huder. Same skylda, 2 huder, går att sidan, inntil ho i 1838 vert omrekna til 6 dalar 4 ort 12 skilling. Ved [[matrikkelen 1886|nymatrikuleringa i 1886]] vert garden vurdert til ei landskyld på 12,86 mark eller 1286 øre.