Vis kilden til Hetland (Sandnes gnr. 100)

'''[[Hetland (Sandnes gnr. 100)|Hetland]]''' er ein [[matrikkelgard]] i [[Sandnes kommune]], tidlegare gnr. 36 i [[Hetland herred]].

== Garden ==
Hetland ligg høgt over Hommersåk i aust. Frå myrane på den øvre delen av Hommersåk og flatene ved Hetlandsvatnet, stig terrenget sterkt oppover mot aust.

Denne lange bakken er innmarksområdet og den dyrka jorda til Hetland. Det gamle gardstunet ligg øverst på denne lange bakken, 95 meter over havet. Herfrå breier

utmarka seg innover mellom fjella i det store fjell- og skogsområdet som danner overgangen mellom Riska og [[Høle kommune|Høle]]. Hetland grenser i vest til Hommersåk, i nord til [[Lauvås (Sandnes gnr. 97)|Lauvås]] og [[Eltarvåg (Sandnes gnr. 98)|Eltarvåg]], i aust til Bersagel og Store Auglend i Høle, og i sør til [[Maudland (Sandnes gnr. 99)|Maudland]] og [[Frøyland (Sandnes gnr. 102)|Frøyland]].

=== GARDSNAMNET av Inge Særheim ===
Dette namnet heiter rett fram Hetlann /"hetlan/ i nedarva talemål. Dei eldste skriftformene finn ein i Norske Regnskaber og Jordebøger frå rundt år 1520, der det

er skrive Hetlan, Hettland og Hetland. Gardsnamnet Hetland førekjem 13 stader i Rogaland. Det høyrer til ei gruppe av gamle gardsnamn på -land som har trenemne som føreledd. Den gammalnorske forma til dette namnet var *Hesliland. Det gammalnorske ordet hesli n. er avleidd av ordet hasl m. og tyder 'område med

hasseltre'. Slike avleiingar til trenemne er vanleg som føreledd i /««J-namna, jfr. Espeland (til osp), Eskeland (til ask m.), Birkeland (til bjørk f.) og Eikeland (til eik f.).

At konsonantgruppa sl svarar til tl i rogalandsmål, har me fleire døme på. Jamfør verba totla (tusla), potla (pusla) og rotla (rusla).

=== MATRIKKELGARDEN ===

==== Landskyld/Matrikkelskyld ====
Fyrste gong me får vita landskylda av heile garden på Hetland er 1625/30 (or ei oversikt i amtmannsarkivet). Landskylda er då sett til 2 1/2 pund korn (60 spann),

men i den same lista er Maudland med, men ført utan landskyld. I odelsjordeboka frå 1617 har Maudland ei skyld på 1 vett (6 spann). I 1644 var landskylda av Hetland på 2 pund og 1 vett korn, det vil seia 54 spann. Etterpå har landskylda ikkje blitt endra. I 1838 blei Hetland sett til 10 dalar, 2 ort, 17 skilling, og i 1889 9 mark og 20 øre.

==== Skatteklasse ====
Hetland var fullgard i gardsklassesystemet på 1600-talet. Nå blei dei tre gardsbruka eller partane i garden mykje førde kvar for seg i skattelistene i 1660-åra. Den største parten på 1 pund korn ("Hetland Hellie") står då blant halvgardane, mens dei to andre partane på 15 spann kvar ("Hetland Knud" og "Hetland Lars") er førte som øydegardar.

==== Nummer i eldre og nyare matriklar ====
1668 No 39 i Gand skipreide

1838 Matrikkel no 4 i Gands tinglag

1851 Matrikkel no 16 i Hetlands tinglag

1889 Gardsno 36 i Hetland herred

Nå Gardsnr 100 i Sandnes kommune.

=== DEN ELDSTE GARDSHISTORIA ===
Hetland og Frøyland, saman med Åveland, Maudland og Auglend, ligg i ein halv sirkel aust for den store Riskagarden. Dei ligg høgt oppe på bakkar, til dels langt

inne i dalar i utkanten av bygda og må vera busette seinare enn Riska. Til å begynna med var dei teigar av opphavsgarden, og namnet fortel kva dei blei brukt til.


I eldre jernalder aukte det med folk i bygda og dei store jordbruksområda blei stykka opp i mindre gardar. På Hetland budde det folk frå folkevandringstida (400-600 e.

Kr.). Nokre hundre meter lenger inne heiter det Åveland. Her var det også ein gard, og det må ha vore i folkevandringstida det budde nokon her. I yngre jernalder

(vikingtida) var det mindre folk i bygda. På Hetland var garden i drift, men Åveland hadde dei flytta frå. Utover i kristen mellomalder aukte folketalet sterkt igjen. Dei gamle gardane blei stykka opp og det blei rydda nye. Me veit ikkje kor mange bønder det var på Hetland då, men det kan kanskje ha vore omlag som på 1600- og 1700-talet, altså to-tre oppsittarar. Det budde folk på garden i sein-mellomalderen og. I tida rundt 1520 var det to mann her. Nabogarden Maudland låg folketom på denne tida. Sidan Hetlandsfolka eigde den garden, ligg det nær å tenkja seg at dei nytta området der etter at folka hadde flytta derifrå. Dei hadde det vel til slåtteland og beite.

=== GARDSDRIFT ===

==== Åkerbruket ====
I 1723 sådde bøndene på Hetland 9 tønner korn og kunne hausta 72 tønner. Jorda gav altså 8 foll og det er eit svært godt resultat. Her i bygda var det bare åkrane på

Riskagarden og i Uskjo som kasta meir av seg. Men i matriklane står det at Hetland var "enn Grundig Koren Jord" (1668), garden var "Tungvunden" (1723), og "En

maadeligGaard"(lBo2). Ifylgje listene over tienden som bøndene betalte av kornavlinga tidleg på 1600-talet, hadde Hetlands-karane omlag same åkerareal som vanleg blant bøndene i bygda den gong. I 1668 sådde dei 12 tønner korn, i 1723 var det bare 9 tønner og i 1775 endå litt mindre enn det igjen. Då må dei ha hatt mindre åkrar på Hetland enn gjennomsnittet i bygda. Men sidan jorda bar så godt, fekk dei hausten 1782 likevel eit kornoverskot på 12 tønner. Dei måtte då selja noko av dette til dei trengande, han med den største parten skulle levera 2 tønner og dei andre to 1 tønne kvar. I løpet av 1800-talet blei det heller ikkje dyrka stort meir, på det meste sådde dei snautt 14 tønner korn.

På Hetland kan dei ha vore snare til å begynna med å dyrka poteter, for i 1835 sette bøndene her meir poteter enn ein gjennomsnittsbonde i bygda gjorde då. I slutten

av hundreåret var potetarealet på garden dobbelt så stort, men nå var her dobbelt så mange jordbrukarar også.

==== Husdyrhaldet ====
I andre halvdel av 1600-talet får me opplysningar om husdyr i kvegskatten frå 1657, matrikkelen frå 1668 og i arveskifta. Dei tre oppsittarane på garden hadde den tid

ein husdyrflokk på 1-2 hestar, 7-8 kyr og 5-10 sauer kvar. Buskapen deira var då litt over gjennomsnittsbesetningen i bygda. Det neste hundreåret haldt dei noko meir husdyr på garden. Me kan sjå det av matrikkelen i 1723, jordavgifta frå 1802 og dei mange arveskifta frå denne tida. Ein bonde på Hetland hadde nå vanlegvis 2 hestar, 8- 10 kyr, pluss ein del ungdyr utanom, og 15-20 sauer. Dermed hadde dei ein buskap som låg godt over gjennomsnittet i bygda. Me legg merke til at dei haldt mykje hest. Det heng nok saman med skogen på garden. Ellers hadde dei større saueflokkar nå enn før.

Utover på 1800-talet blei det dobbelt så mange familiar på garden. Nå var her fire oppsittarar og to husmenn. Kvar av dei fire bøndene hadde 1 hest, 6 kyr og 20 sauer, mens dei to husmennene hadde 1 ku og 10 sauer kvar. Den einskilde jordbrukar hadde altså mindre besetning, og det samla husdyrtalet på garden var ikkje større etter 1850 enn det hadde vore omlag 1800. Bare sauetalet var nå dobbelt så stort.

==== ATTÅTNÆRINGAR ====
"Fiskeriet i de Gaarden Hetland tilhørende Vande og Bække" blir omtalt i utskiftinga på garden i 1900. I samlingane sine har Fridtjof Skjørestad også noko om fisket i

Hetlandsvatnet. Ein fiska aure og pleide å setta garn ved osen i det nordre Hetlandsvatnet. Det var folka på Hetland som hadde retten til å fiska der, men ein

gong kom det til slagsmål mellom ein mann frå Hetland og ein frå Hommersåk om dette fisket. I så godt som alle skifta før 1820 blir det nemnt at dei på Hetland hadde båt. Me kan og lesa om naust og forskjellig fiskeredskap. Fisket i sjøen må derfor ha vore viktig også for folket her på Hetland. Or skifta på 1600-talet går det fram at

Hetlandsbøndene fiska mort, sild, makrell og hå. Redskapen deira var garn, snøre og not. Ei kastenot hadde dei tre oppsittarane i lag. Båtane deira var i den eldste tida ikkje større enn færing, så dei har bare drive heimefiske. Naust hadde dei vel i Vågen. I 1790 eigde den eine bonden på Hetland ein tredjepart i ein tenæring, eit

stort fartøy som eigentleg hadde ti årer. Han hadde vel dette i lag med dei andre to på garden. Med dette fartøyet kunne dei reisa lenger vekk, så Hetlandsfolka var vel

også med på sildefisket ute ved Kvitsøy og Karmøy.

Til Hetland høyrer det ei stor og vid utmark, og garden ligg inntil skog- og fjellområdet mellom Riska og Høle. Her gjekk Hetlandsbøndene på jakt. I eit par skifte frå 1600-talet finn me nemnt børse og spyd, det var kan henda spyd til bjørnejakt. I skogen kunne dei henta bjørkeris som dei brukte til å laga sopelimar av. Desse fekk

dei selja i Stavanger. Ellers lagde dei tvarer og river. (Sjå Erling Skjørestad, "Minner fra Riska", s. 58 f).

I vårt hundreår (1900-talet) har det vore fleire små trevare-bedrifter på Hetland. Erling Hetland hadde møbelfabrikk, mens Ola Hetland dreiv treskofabrikk heime på garden. Også Erling Seldal og Gunnleiv Hogstad hadde kvar sin trevarebedrift her på Hetland. (Henta frå Erling Skjørestad, "Minner fra Riska", s. 58, og frå samlingane til Fridtjof Skjørestad).

==== EIGARANE I LEIGLENDINGSTIDA ====
Hetland var odelsgard, og den same familien hadde garden i fleire generasjonar. Han som budde på garden omlag 1520 hette Helge, og det namnet kjem igjen hundre år seinare. Det ser dermed ut til å vera det same folket som budde på garden, i alle fall tilbake til ca 1520. Den fyrste som me er nokonlunde sikker på eigde garden, er Tore på Hetland. Han budde her i 1563, og han blir nemnt både i den vanlege skattelista over gardbrukarar og også i lista over jordeigarane. Tore måtte skatta av den landskylda han fekk inn det året, og den utgjorde 3 laupar smør (som svarer til 3 pund korn). Dette var altså gardar eller partar i gardar han eigde og som han leigde vekk til andre. Halvdelen av leigeinntekta, landskylda, blei så trekt i skatt. Noko av dette jordegodset må ha vore partar i Bjerkreimsgardane Nedrebø og Fuglestad. Men ellers er det ikkje kjent kor Tore eigde. To av sønene til Tore eigde sidan det meste av garden på Hetland. Om den eldste heiter det at han "boedcalle sine dage paa dend Oedelsgaard Hetland i Gandschibred och hans Fader for hannem". Det ligg då nær å tenkja seg at også Tore har eigd garden på Hetland (som han budde på). Han kan ha eigd heile garden på 2 pund og 1 vett korn, eller det meste av han. Legg me så ihop det jordegodset han må ha eigd, både det han brukte sjølv og det han leigde vekk til andre, blir det kan henda så mykje som 5 pund korn, ja gjerne endå 1 vett. Tore var dermed ikkje bare den største jordeigaren her i bygda. Han kjem opp på høgda med dei kjente jordeigarfamiliane i nabobygdene. På 1600- og 1700-talet veit me at det var slektskap mellom Hetlandsfolka og Gard Toresson-ætta på Underberge i Forsand. Og i 1624 var det ein kar ute i Sola som eigde både i Hetland og i Talgje (Sæbjørn Toressonfolket sin gard).

Den eldste sonen, Guttorm Torsen Hetland, må ha arva 1 pund korn i Hetland etter faren. Svigersonen hans igjen, Sevrin Hetland, står som representant for familien i

odelsjordeboka for 1624. Då er han ført med 4 vetter korn i Hetland. Og or lagtingsboka for 1662 veit me at Guttorm sine etterkomarar måtte betala 1 vett i

landskyld av parten som dei brukte (som var på 5 vetter). Nå står rett nok Guttorm med 11/2 pund i Hetland i 1617 (pluss Maudlandsgarden på 1 vett), men då var

brørne hans døde. Dei let etter seg mindreårige barn, og Guttorm er truleg ført med jordegodset som verge for dei. Dersom Guttorm eigentleg hadde arva 1 pund korn

etter faren, må Tore på Hetland sitt jordegods ha blitt delt i 5 brorpartar. Ein yngre son til Tore, var den Johannes T. Hetland som brukte ein noko mindre part av garden. Han og Guttorm må ha delt farsgarden i to bruk omlag 1580/90. Johannes har og arva 1 pund korn i Hetland etter faren. Nå døydde Johannes tidleg, så det er enka hans, Jorunn, me finn i odelsjordebøkene. I 1617 står ho med 1/2 pund korn (=12 spann) i Hetland. Som nemnt er resten då ført på Guttorm Hetland, den næraste mannlege slektningen til dei små barna hennar. I 1624 eigde enka, Jorunn Hetland, 3 vetter (= 18 spann) i Hetland. Jorunn levde til langt ut i 1640-åra, men frå 1639 er det barna som står med jordegodset i Hetland. Dei er då vaksne og har tatt over farsarven sin. I listene over rosstjeneste i 1644, 1645/46 og 1646/47 står Jorunn Hetland som eigar av 9 spann. Dette har nok ikkje vore i Hetland. Frå odelsjordeboka i 1624 veit me at ho eigde 1 vett i Fotland (i Time), og i 1658 får me høyra at ho hadde hatt ein part i Bryne-garden i pant for 9 riksdalar (sjå Tingbøker fra Jæren og Dalane, bind VI, s. 185). Samanliknar me dette med det som blei betalt i 1657 for to pantsette partar i Skjørestad (same tingbok, s. 154), kan hennar part i Bryne ha vore 3 spann. Til saman blir det dei 9 spanna ho hadde og som altså har vore hennar gods (ikkje mannen sitt). Kan henda var ho frå Time-sokna.

Guttorm og Johannes eigde altså 1 pund kvar i Hetland, det vil seia mest heile garden. Igjen står ein liten part på 1 vett. Det var Guttorm som brukte det og (hans bruk var på 5 vetter korn), men han og etterkomarane hans betalte landskyld av denne eine vetten. I 1624 eigde Erik Joa og broren hans 1 vett i Hetland, 1 vett i Talgje og 9 spann i Gjesteland i Høle. Jordegodset i Gjesteland får me vita meir om i tingboka (Tingbøker fra Ryfylke, bind 11, s. 232), det fekk Erik med kona si. Ifylgje Gard og Ætt i Sola, s 189 og 384, var Erik av gammal Sola-ætt på farssida. Den eine vetten i Hetland kan då ha vore arv frå mora (som me ikkje kjenner), eller det har vore noko Erik har hatt i pant for ei tid. I 1639 eig Einar Riska 1 vett korn, utan at me veit kva gard det var i. Han dreiv ikkje noko gardsbruk på Riska, så han var vel ein

tjenestekar. Etter at Johannes Hetland døydde i 1610, var der ein dreng som hjelpte enka med gardsdrifta dei fyrste åra. Han heitte Einar, og han blir nemnt på Hetland i 1611, 1612 og 1614. Namnet Einar blei brukt i Hetlands-slekta, så då ligg det nær å tenkja seg at denne Einar'en og høyrde til familien. Han kan ha vore ein yngre bror til Johannes. Men var han son til Tore på Hetland, må han og ha arva jordegods etter faren, og då kan han m.a. ha arva den eine vetten i Hetland. Gunnar Bersagel hadde i fleire år 1 vett i Hetland i pant. Dette var odelen til Lars Auglend si kone. I 1657 løyste Lars dette inn, men seinare same året pantsette han det på nytt til oppsittaren Knut Gardsen.

I tillegg til Guttorm og Johannes som delte farsgarden på Hetland mellom seg, må rydningsmannen på øydegarden Maudland, Lars Maudland, ha vore son til Tore på

Hetland. Lars døydde allerede ca 1617, og jordegodset i Maudland blir så ført på Guttorm Hetland (den næraste mannlege slektningen). Sidan får me vita at det var

odelen til sonen, Reidar Larsen Maudland. Reidar sat og med nokre eigarpartar i Bjerkreimsgardane Nedrebø og Fuglestad. Det har truleg vore arv frå den gamle

gardeigaren på Hetland, Tore.

==== Guttorm sin part. ====
Guttorm Torsen Hetland levde heilt til ca 1635. Han hadde to døtre som arva jordegodset hans, 1 pund korn i Hetland. Men i 1650 var det ennå ikkje halde noko

odelsskifte mellom dei. Den yngste dottera, Marit, var gift med Jakob Larsen frå Sæbø på Fogn. Jakob hadde fyrst gard i Uskjo, så ei tid på Hetland, før han flytta

heim til Sæbø. I 1639 eigde Jakob Hetland 2 1/2 vetter 1 spann korn = 16 spann. Men me veit ikkje om alt dette var i Hetland. Etter svigermora si, Guttorm si kone,

hadde han 1/2 pund korn i garden Øvre Time i Time-sokna. Dette siste jordegodset selde Jakob i 1649. Då Jakob flytta til Sæbø, let han svogeren sin, Knut Gardsen, få bygsla denne parten på Hetland.

Den eldste dottera til Guttorm heitte Malena. Ho var gift med Sevrin, som fyrst budde på Hetland i lag med svigerfaren. Etter at kona døydde, bytte Sevrin gard

med svogeren Jakob, og flytta til Uskjo. I 1624 står Sevrin med medeigarane sine, med 4 vetter korn i Hetland. Sevrin døydde ca 1639. Han og kona hadde 11-12 barn

som arva jordegodset. Det var ein part i Hetland etter morfaren Guttorm, og ein part i Øvre Time etter mormora. I 1639 er Lars Sevrinsen og syskena ført med 1 1/2 vett i Hetland, ein part i Maudland og 1 1/2 vett i Time. Lars makebytte til seg 1 vett i Hetland så han eigde 1 1/2 vett åleine. (Dette blir fortalt i 1650, men allerede i

1647/48 hadde han dette jordegodset). I løpet av 1650-åra prøvde han og å få makebytta til seg den vetten i Hetland som Lars Auglend sat med på vegne av kona

si. Men det han ville gi i byte var 1 vett i Time. Det var det syskena hans som eigde nå, og då dei sanste at han bytte vekk deira jordegods, kom dei og tok det tilbake.

Og Lars Auglend blei sitjande med 1 vett i Hetland. Etter kvart kom Lars Sevrinsen opp i stor pengemangel. Dei 2 spann korn i garden som broren, Ola Sevrinsen, hadde seld til Knut Gardsen i 1650, kunne han tatt på odel i 1663. Dette blei det ikkje noko av. I 1663 har han og kvitta seg med 1/2 vett, det sat brorsonen, Sevrin Ivarsen, med seinare. Og i 1665 selde han det siste han eigde i garden, 1 vett korn, til Sevrin.

Broren til Lars, Ola Sevrinsen, hadde som nemnt eigd 2 spann i Hetland. Det selde han i 1650 til Knut Gardsen. Men Knut betalte ikkje det avtalte beløpet, og i 1663

avgjorde lagretten at Lars Sevrinsen, som odelsarving, kunne få overta desse 2 spanna mot å gi Knut det han til då hadde betalt. Det blei likevel ikkje Lars, men

andre av syskena som kom til å betala ut Knut Gardsen. Og i 1665 selde Einar Sevrinsen og dei fem systrene (fire av dei var gifte, ei var ugift) 2 spann i Hetland

til den unge Sevrin Ivarsen. Rasmus Sevrinsen eigde 1 spann i garden. Også han selde i 1665 til brorsonen Sevrin.

Sevrin Ivarsen var son til den eldste av syskena, Ivar Sevrinsen, som hadde gifta seg til gard på Eltarvåg. Ivar døydde tidleg og Sevrin må ha arva ein part i Hetland etter han. Etter at Sevrin i 1665 hadde kjøpt onklane sitt jordegods i garden (1 vett + 2 spann + 1 spann), eigde han 2 1/2 vett i Hetland. Han hadde nok tenkt å flytta her til, men så døydde stefaren hans på Eltarvåg. Dermed tok Sevrin over garden hans der, og kvitta seg med jordegodset sitt i Hetland.

Som nemnt tidlegare, tok Knut Gardsen over som gardbrukar på Hetland då Jakob Larsen reiste herifrå. I 1650 kjøpte han 2 spann korn i garden av Ola Sevrinsen. Ola døydde ei stund seinare, og det kom sidan fram at Knut ikkje hadde betalt heile det beløpet dei var blitt enige om. Dermed fekk Ola sine sysken gjera denne handelen om igjen og kjøpa tilbake dei 2 spanna i 1663.

På vegne av kona si sat Lars Auglend med 1 vett i Hetland. Dette pantsette han til Knut Gardsen i 1657. Etter at Knut hadde gitt ifrå seg dei 2 spanna i 1663, var det

bare desse 6 spann pantegods han eigde i garden. I odelslistene frå den tida, står likevel Knut med mykje større eigardel i Hetland. Alt som ikkje Lars Sevrinsen

eigde blir ført på Knut. Men både Jakob Larsen Sæbø og den unge Sevrin Ivarsen må ha eigd noko i garden. Nå var Knut Gardsen truleg i slekt med begge desse, så

han står vel som representant for dei i odelsjordebøkene. Etter kvart må Knut ha fått hånd om det desse eigde i Hetland, og ved skiftet etter kona i 1679, får me vita at

buet eigde heile parten på 5 vetter korn (=3O spann). Dette var kjøpe- og pantegods. Jordegodset blei då delt med ein halvdel på Knut og ein halvdel på kona si dotter

frå eit tidlegare ekteskap. Knut Gardsen kvitta seg nokså snart med sin eigarpart på 2 1/2 vetter (15 spann), men fortsette med å bruka jorda. Sidan var oppsittarane på den parten leiglendingar i lange tider (sjå vidare bruk II nedføre). Den andre halvdelen (2 1/2 vetter korn =15 spann) budde stedottera og mannen hennar på.

Etterkomarane deira var sjølveigarar på sin part av garden (bruk I).

==== Johannes sin part ====
Johannes T. Hetland må og ha arva 1 pund korn i garden etter faren Tore på Hetland. Sonen Helge Johannesen eigde 19 spann i lag med medeigarane sine i 1 639. I 1646/47 har han åleine 12 1/2 spann, det er omlag halvdelen av faren sitt jordegods. Det skulle tyda på at han har hatt ein bror eller to systre. Lars Johannesen Frøyland eigde 1 1/2 spann i 1644 og utigjennom. I 1660-åra får me vita at det var i Hetland han hadde dette jordegodset sitt. Lars var son til Johannes Frøyland, så han kan ikkje ha vore bror til Helge Hetland. Men kona til Lars kan ha vore frå Hetland. Ho heitte kan henda Torborg, og ho og Lars hadde to søner, Johannes og Torkell Larssøner. Dei to selde dei 1 1/2 spanna i Hetland til Helge Hetland sin son, Torkell Helgesen. Det blir opplyst i 1674, då Torkell sine barn får det tinglyst.

Enka Anna Skjørestad, eigde 1/2 vett (=3 spann) i Hetland i 1660-åra. Ho hadde vore gift med Ola Asbjørnsen Skjørestad som døydde 1656/57. I 1639 står Ola

Skjørestad som eigar av 1/2 vett, det må vera kona sin arv i Hetlands-garden. Frå 1658/59 blir Anna Skjørestad ført med dette jordegodset. Ho må og ha vore ei dotter

til Johannes Hetland. Etter at Anna døydde omlag 1670, er det den eldste sonen hennar, Rasmus Olsen Haualand, som eig denne 1/2 vetten i Hetland. Det blir han

nemnt med fyrste gong i 1673/74. Rasmus kjøpte dessutan opp meir jordegods i garden så han tidleg på 1700-talet eigde 7 1/2 spann og 6 merker korn i Hetland.

Dette selde han til Johannes Johannesen Hetland (opplyst ved skiftet etter Johannes si kone i 1709). 

Me går så tilbake til Helge Johannesen. Han eigde 12 1/2 spann i 1646/47, som har vore arv etter faren. Dei fylgjande åra kjøpte han av systrene sine arvepartar, så i 1657/58 har han 19 1/2 spann. Odelsjordebøkene frå 1660- åra fortel oss at det var Hetland han eigde i, og ved skiftet etter han i 1675 får me vita at dette var odelen hans. Helge Johannesen Hetland hadde to søner og to døtre. Dei 19 1/2 spanna i garden var i 1675 delt med 6 1/2 spann på brorpart og 3 1/4 spann på systerpart. Sonen Torkell Helgesen hadde kjøpt resten av Frøylandfolka sin arvepart, 1 1/2 spann i Hetland. Torkell døydde alt i 1674 og barna hans fekk tinglyst dette kjøpet då det blei halde skifte etter farfaren i 1675. Med dei 6 1/2 spanna dei arva etter farfaren Helge, eigde dei nå 8 spann i Hetland. Dette selde dei til oppsittaren.

Ola Andersen Skjørestad fekk i 1675 dei 3 1/4 spann i Hetland som mora hans, Jorunn Helgesdotter, skulle hatt som arv etter faren. Ola eigde dette heilt til 1721,

då kjøpte Tore Torsen denne arveparten. Han tok sidan over som brukar.

Johannes Helgesen tok over gardsbruket etter faren og eigde 6 1/2 spann sjølv. Han døydde alt i 1685, og ved skiftet etter han året etter, blei jordegodset delt mellom

dei mange barna hans. Johannes si enka gifta seg to gonger til. Den siste mannen, Lars Eriksen, er ført som eigar av ein stor part i garden i 1714, men det må vera på

vegne av kona sine barn. I 1723 eig han 8 spann, og det må vera den parten som Torkell Helgesen og sidan borna hans, hadde hatt. Lars selde desse 8 spanna til

oppsittaren Tore i 1732. Av dei mange barna til Johannes Helgesen, hadde den eine sonen Johannes Johannesen arva 2 2/3 spann. I tillegg kjøpte han dei 7 1/2 spann og 6 merker korn som Rasmus Haualand hadde i garden. Johannes hadde gifta seg til eit nabobruk på Hetland, men så døydde kona hans ganske ung. Sidan gifta Johannes seg med ei enka inne på Eltervåg og fekk gard der med henne. I 1721 seida han det han eigde i Hetland, 10 spann og 9 merker korn til Tore Torsen, som var gift med den eine systera hans. Ei dotter til Johannes Helgesen, Gjertrud, var gift med Tore Eriksen Kvål i Høyland. Ho arva 1 spann og 9 merker korn i Hetland etter faren. Dette selde Tore Eriksen til svogeren Tore Torsen i 1721. Tore Torsen var gift med Randi Johannesdotter. Etter faren hadde ho fått 1 spann og 9 merker korn i garden. I 1721 fekk Tore dessutan kjøpa like mykje til frå Tore Eriksen Kvål, vidare 3 spann og 9 merker frå Ola Andersen Skjørestad og 10 spann og 9 merker frå svogeren Johannes Johannesen Eltarvåg. Etter det eigde Tore Torsen 16 spann i Hetland. Kort tid etter tok han over som gardbrukar på denne parten av

Hetlandsgarden. Og i 1732 fekk han skjøte på dei siste 8 spanna av gardsbruket sitt. Det var stefaren til kona hans, Lars Eriksen, som hadde eigd den parten fram til då. Etter den tid har oppsittarane på denne parten som regel sjølv eigd gardsbruket sitt (bruk III).

==== Bruk II ====
Dette var den parten på 2 1/2 vetter (= 15 spann) korn som Knut Gardsen blei sitjande igjen med etter 1679. I 1679, ved skiftet etter Knut si kone, eigde han dei desse 15 spanna. Etter at Knut var død og det blei halde skifte etter han i 1690, høyrer me ikkje noko til dette jordegodset. Desse 15 spanna hadde Knut Gardsen i si tid enten kjøpt eller panta til seg. I løpet av 1680-åra har han så enten seld dette, eller om det var pantegods så kan dei eigentlege eigarane ha løyst pantet inn igjen. Den fyrste me veit som eigde denne parten etterpå, var Tore Torsen Idsal i Strand. Han eigde dei 15 spanna i 1690, då han let ein ny mann få leiga denne parten. I odelsjordeboka for 1714 er Tore ført med 14 spann i garden. Tore si dotter, Åse, var gift med Ola Olsen Kjølevik i Strand. Han eigde 15 spann i Hetland i 1723 og ut igjennom til han døydde i 1772. Dottera, Kristina, arva dei 15 spanna. Hennar mann var Jon Jonasen, som hadde budd på Ugeliå i Strand. Nå flytta dei til Hetland og tok sjølv over drifta av jordegodset. I 1778 finn me Jon Jonasen som sjølveigande bonde på 15 spann i Hetland.

=== OPPSTYKKINGA AV GARDEN ===
På Hetland budde det to mann i 1519, men bare den eine av dei er nemnt to år seinare. Det ser ut som me her har å gjera med ein vanleg generasjonsveksel, der me eit par år har ein eldre og ein yngre mann på garden til same tid. I 1563 var her og bare ein brukar av heile garden. Omlag 1580/90 delte to søner garden. Den eine (eldste?) fekk den største parten på 5 vetter eller 30 spann korn, mens den andre (yngre?) sat med eit noko mindre bruk på 1 pund korn eller 24 spann.

==== Strid om bruksretten ====
Den største av desse partane, den på 5 vetter eller 30 spann korn, hadde Guttorm Torsen den fyrste tida av 1600-talet. Den eine svigersonen hans, Jakob Larsen, fekk sidan leiga parten av han. Etter at Guttorm var død, flytta Jakob i 1641 inn til Sæbø på Fogn der han var frå. Gardsbruket på Hetland leigde han vekk til mannen til systera si, Knut Gardsen. Ei anna dotter til Guttorm hadde vore gift med ein Sevrin og dei hadde mange barn. Ein av sønene var Lars Sevrinsen. Lars stemnde i 1647 både onkelen sin, Jakob Larsen, og svogeren hans, Knut Gardsen Hetland, inn for skipreidetinget. Lars meinte "at hand som aff dend eldste Søester war føed och til goedset Oedelsbaaren, war Nenner til at Nyde Aasedet och besiddelsen end Knud Gaarsen som der till war gandsche fremmet". Men då Lars ennå var "en Ung løes och Leddig dreng, der Iche kunde kalles boesliden", avgjorde domsmennene at Knut "samme bete part i Hetland., effter hans bygselbreff Roelligen schall be-holde". Men dei la "dog till At Knud Gaarsen schulle giffue Laurids Søffrensen noeget till hielp, At Leie sig en Jorde part paa it Andet Sted med". Og i tingboka frå 1651 blir det opplyst at Knut hadde gitt 20 riksdalar til Lars "j forligelse" for åsetet som morfaren hans hadde hatt.

Bygdetinget si avgjerd anka Lars Sevrinsen inn for lagmannen. Og me kan lesa at Lars "sig Høylig besuerger" over den "beschriffuelse" at han kunne ikkje kallast

busliten då han ennå var ugift. Lagmannen oppheva så i 1 650 det som skipreidetinget hadde kome fram til. Og "ded feste breff som Jakob Lauridzen hafr Udgiffuet til sin Suoeger Knud Gaarsen, schall vere døed och Magtesløs". Jakob hadde jo sjølv vore leiglending på garden og kunne derfor ikkje styra med garden, som om han eigde han åleme. Når han reiste frå Hetland, var ein odelsarving nærare til å få overta garden enn ein fremmed, "och bør Lauridz Søffrensen..nyde Aa-sedet i Hetland frembfor Knud Gaarsen".

Den gamle Guttorm Torsen hadde bare dei to døtrene. Jakob Larsen var gift med den eine, og etter at faren hennar var død, hadde ho arva halvdelen av jordegodset

hans i Hetland. Denne halvdelen kunne Knut Gardsen iallefall få leiga. På Marken i Stavanger hausten 1650, utføre lagmannen sitt hus i byen, fekk nå "Veivise"

borgarmeister Søfren Pedersen, sorenskrivaren Henrik Hansen og rådmannen Bent Svendsen til ein avtale mellom Lars Sevrinsen og Knut Gardsen. Dei to skulle dela den gamle parten på 5 vetter korn og bruka 2 1/2 vett kvar.

Sevrinsen-syskena hadde arva jordegods i Hetland etter morfaren, Guttorm Torsen, og i Øvre Time i Time-sokna etter mormora. Lars Sevrinsen makebytte arveparten

sin i Timegarden med syskena sine, sånn at han fekk alt jordegodset sitt i Hetland. Her eigde han då 1 vett korn og noko til (sjølv sa han at det var 11/2 vett). I februar

1651 blei han saksøkt av futen fordi han ikkje hadde betalt odelsskatt av jordegodset sitt. Lars måtte vedgå at han "Udj fire Aar" hadde late vera å oppgi jordegodset for å sleppa skatten. Dermed blei odelsgodset hans tatt frå han og lagt under krona den same våren (i april). Då reiste Lars Sevrinsen rett til kongen i København. I eit

bønneskriv klagde han over "At hand Iche har kundet Ind komme paa hetland At Boe, Saa som laugmanden schal haffue honnom til dømt". Han fekk med seg heim

igjen eit skriv til lensherren i Stavanger, der kongen ba lensherren å hjelpa Lars "till Rette, Saa vit loug och Rett Gemes kand vere". "Skreffuet paa vort Slott Kiøbenhaffn, den 11. May Anno 1651 Under wort Zignet Friderich".

Den 6. august 1651 blei det åstadssak "Paa Hetland j Rischequerff". Til stade var lensherren, futen, sorenskrivaren, lensmannen og seks lagrettesmenn. Knut Gardsen og Lars Sevrinsen var innkalte til å møta. Lensherren spurde då Lars "wed hvad Meddell hand wil begiere At hielpes, Och om hand iche will were benøyget med den halffuepartt j Hetland.. Saa som de haffuer Veret forligt omj forleden høst". Det kjem nå fram at Lars også hadde anka saka si inn for lagmannen. "Leens- herren loed ham forståa, Att laugmandens dom (den frå 1650) er Iche saa endelig, heller klar, At nogen kand forståa, enten hand bør til be-sidelse At Nyte halt, eller Alt; Ey heller naar Saadant Skie Schall". Så foreslo lensherren at "Om Lauertz Sørensen kunde Aff Naade faa hans Oddels goedtz igjen som ham er fraadømt, Och hand kunde komme fritt der Ind paa At boe, Om hand daa vill vere fornøiget dermed". Lars dett nå så og seia mellom to stolar. Han må velja kven som skal avgjera saka hans, og då satsar han på lagmannen. Lars har nok håpa på at han skulle få overta heile den gamle parten og ikkje bare halvdelen. Men med det støter han lensherren frå seg, og han var ikkje nokon liten kar. Knut Gardsen var meir fornuftig. Han "sagde Att hand gjerne will lade sig Nøige" med det som "den goede Mand

leensherren paa Ko:Ma:wegne" ville gjera i saka.

Den 3. november kom saka på nytt opp, denne gongen gjekk det føre seg på rådstova i Stavanger. Dei var samla "Om for:ne Lauertz Sørensen til Rette At forhielpe" etter det kongen hadde skrive til lensherren. Lars var nå ganske annleis ydmyk og underdanig. Det at han ikkje hadde skatta av jordegodset sitt var ikkje "schied Aff Moetvillighed, Men Aff hans Stoere uforstand". På vegne av kongen tilgav så lensherren han, og Lars fekk igjen odelsgodset som var dømt frå han. Etter det fekk dei høge herrar til "en Wenlig forligelse" mellom Lars Sevrinsen og Knut Hetland. "Knud Oploed och Affstoed en fuld halffuepart Aff den Andiel j Hetland hand til des j brug och feste hafft haffuer".

Sidan høyrer me om "Lauridtzes paaboende anpart i gaarden, Huilchet fra Knudts Schall være Steendt och Reent" - det vil seia at dei to bruka skulle vera skilde med

merkesteinar og åkerreiner. Ikkje lenge etter er dei igjen i tottane på einannan. I 1654 har dei begge stemnd saka inn for lagmannen, og han må formana dei til å "rette sig efter Contracten". I 1662 er Lars og Knut igjen for lagmannen. Lars meinte "at hand som Eldste Søstersøn bør allenne atbruge och besidde, ald den part udj hetland, nemblig 5 vetter korn,..efftersom det ichon schall Verre En Mands brug". Dette kom han ikkje nokon veg med nå. Lagmannen viste til at dei var blitt enige om å dela garden i 1651 .

Og i 1654 var dette forliket blitt stadfesta. Lagmannen slo derfor fast endå ein gong "att huer schall Nyde sin halffuepart aff samme Ombtuistede Aasede i hetland".

Av den parten på 15 spann som Lars Sevrinsen brukte, eigde han ein del sjølv. Nokre av syskena hans sat ennå som eigarar av nokre små partar, og noko hadde Knut Gardsen på naboparten fått panta til seg. I 1663 får me vita at Lars hadde bygsla bort ein part i Hetland til broren, Einar Sevrinsen. Men Lars fortsette likevel med å bruka så mykje av garden som han eigde sjølv. Lagmannen avgjorde då at enten fekk Lars bruka jordegodset sitt sjølv. Eller så kunne han fritt leiga det vekk, men ikkje begge deler på ein gong. Lars Sevrinsen meinte fortsatt at han skulle hatt heile den gamle parten åleine, sånn som morfaren hans hadde hatt. I 1664 stemnde han sorenskrivaren for Herredagen "formedelst hand schall were aarsag udj, at dend domb hand aff sl. Jacob Rasch, forrige laugmand i Staffvanger forhuerffuet har anlangende rette aasede till Hetland, Knud Hetland och honnem imellem, iche er effter kommet". Det var lagmannsdommen frå 1650 Lars hadde i tankane den gong han fekk medhald i at han skulle ha åsetet på Hetland. Sidan blei, som nemnt, den gamle parten delt, det hadde sorenskrivaren vore med på å få til. Etter det hadde Lars hatt gardsbruk på Hetland, og Herredagen avviste derfor klagen hans. Han hadde jo ikkje nokon dom på at han kunne bruka heile parten åleine.


Henta frå:

1 - Stavanger lagdømme, tingbok no 2, fol 12b, 46a, 46b-48b.

2 - Tingbøker fra Jæren og Dalane, bd V, s 192, 208-209, 215-218.

3 - Stavanger lagdømme, tingbok no 2, fol 86b.

4 - Stavanger lagdømme, tingbok no 5, fol 4a-4b, Ba- 10a.

5 - Sorenskrivaren i Jæren og Dalane, tingbok no 20, fol la-2a.

6 - Stavanger lagdømme, tingbok no 7, fol 13b- 15a.

7 - Norske Herredagsdombøker, 4. R, I bd, s 313.


Etter desse tjue åra med rettsaker, var Lars Sevrinsen heilt forarma. Han flytta frå garden ein gong i 1660-åra. Den andre karen, Knut Gardsen, som eigentleg var ein

nykomling på garden, kunne så i slutten av 1660-åra overta heile 30-spanns-bruket åleine. I 1670-åra tok han sonen sin som medbrukar, men han døydde alt i 1674.

Enka hans gifta seg på nytt, men den nye mannen hennar fekk seg gard ein annan stad i 1675. Den gamle Knut blei så igjen sitjande med heile parten åleine. Men då

kona hans døydde i 1679, kravde dottera hennar frå eit tidlegare ekteskap å få halvdelen av gardsbruket. Denne parten blei då delt endå ein gong, og nå for godt,

i to bruk på 15 spann kvar. Gjennom 1700-talet har me då dei tre partane på garden: To bruk på 15 spann og eitt på 1 pund korn (eller 24 spann).

I 1 849 delte to brør det store 1 -pundsbruket. Den eldre broren fekk den største parten på 16 spann, og den yngste fekk 8 spann. Saman med dei to tidlegare bruka på 15 spann, har me her dei fire eigentlege gardsbruka på Hetland, eller partar som garden var delt i. Dei hadde husa sine i eller rundt eit felles tun, og blir kalt:


- Sjå Persen (bruksnr 1) - det eine 15-spannsbruket

- Der ude (bruksnr 2) - det andre 15-spannsbruket

- (Der heima?) (bruksnr 3) - 16-spannsbruket

- Der borte (bruksnr 4) - 8-spannsbruket.


I løpet av vårt hundreår (1900-talet) er det frå desse fire partane skilt ut fleire småstykke og mindre gardsbruk:


1900 blei bruksnr 5, Danegrå på Indre Hetland, skilt ut med ein del frå bruksnr 1 og ein del frå bruksnr 2.

I 1919 fekk Daniel Ingebretsen eit stykke, bruksnr 14, på svogeren sin gard (bruksnr 1). Flatene nedføre Hetlandsbakkane, ned mot skiftet mot Hommarsåk og bort til Hetlandsvatnet, var udyrka og myrete. Området heiter Heia. Her var det ein husmannsplass på 1800-talet. 1904 fekk Martin Øglænd kjøpa det som høyrde til

bruksnr 2 (skylddelt som bruksnr 8), og i 1909 fekk han skjøte på det som bruksnr 1 hadde der nede (det blei bruksnr 10). Frå dette rydningsbruket i Heia blei i 1934

det som låg nærast Hetlandskrossen, skilt ifrå som eige småbruk, bruksnr 24.

Tidleg i dette hundreåret hadde faren til gardbrukaren på bruksnr 2 fått eit folgestykke nederst i bakken på dette bruket. I 1939 fekk sonen til gardbrukaren skilt frå dette stykket som bestefaren hadde hatt. Det fekk bruksnr 35.

Inne på Åveland ville ein son på bruksnr 3 slå seg til som rydningsmann. Han fekk i 1903 skilt ut ein part frå bruksnr 1, og i 1904 ein større part frå bruksnr 3. Nå fekk

han seg gard ein annan stad, og eigedomen hans her har gått inn i farsgarden.

Ein generasjon seinare har ein son på bruksnr 3 tappa ut det indre Hetlandsvatnet, og slege seg til som bureisar der: Bruksnr 34, skylddelt i 1938.

I 1920 let Gunnar Hetland det meste av garden sin, bruksnr 4, over til den eldste sonen. Han beholdt sjølv ein mindre del i bakken ned mot Hetlandskrossen der

han bygde nye hus. Ved skylddelinga fekk Gunnar det gamle bruksnummeret på sitt stykke, mens sonen som sat med det meste av gardsbruket fekk eit nytt nummer:

Bruksnr 15.

I Maraholå budde det frå 1870-åra ein husmann på Røyrmyr. Plassen låg i felles utmark, og då stykket blei seld til sjølveige ca 1908, blei det skylddelt frå alle dei

fire gamle partane i garden. Dette stykket fekk bruksnr 11 .

==== HUSMANNSPLASSER ====
Det kom ikkje husmannsplasser under Hetlandsgarden før eit stykke ut på 1800-talet. Den fyrste husmannsplassen blei rydda i Heia i 1847. Heia mellom Hetland og Hommersåk. På Hommersåkgarden var frå gammalt den dyrka jorda i bakkane opp frå Vågen og oppføre Frøylandsbekken. Også på Hetland finn me det gamle tunet og den dyrka jorda i bakkane oppføre Heia og Hetlandsvatnet. Dei store flatene nedføre Hetlandsbakken og ned mot Hetlandsvatnet og like ned til tunet på Hommersåkgarden, var frå gammalt av udyrka. Her var det store myrar der ein skar torv. Dette udyrka området heitte før Heia. Dei husmannsplassene som blei rydda

her på 1800-talet har alle det namnet, to husmenn i Heia under Hommersåk og ein husmann i Heia under Hetland. Alle tre plassene er også kalt "Nygård", det viser

bare at det ikkje er gamle bustader. 

I 1847 blei det som nemnt ein husmannsplass i Heia under Hetland. Plassen låg oppunder Hesthammaren, bort mot Hetlandsvatnet. Området høyrer til innmarka av

Hetlandsgarden. Det var bruk III (1-pundsbruket) som strekte seg ned hertil. Den fyrste husmannen var ein yngre son på garden, han fekk festeseddel frå den eldste

broren sin i 1847. Men då broren døydde kort tid etter, var husmannen her ein av arvingane hans. Ved delinga av gardsbruket i 1849 fekk han ein tredjedel. Stykket

i Heia fylgde med på hans gardsbruk, og i 1852 bygsla han plassen bort til ein ny husmann. Denne nye husmannen i Heia heitte Ola Olsen. Han hadde ein yngre bror

som sat med det eine 15-spannsbruket på garden ved dei tider (han heitte og Ola Olsen, bonde på bruk I frå 1840 til 1853/54). Bruk I strekte seg også ned til Heia,

men ikkje bort mot vatnet. Dette bruket sin del av Heia var nærare skiftet med Hommersåk (bort mot der Hetlandskrossen er i dag). Husmannen må ha flytta over

på broren sin del av Heia. Ikkje lenge etter er han død, men enka hans blei sitjande med plassen ei heil stund. I folketellinga for 1875 står det: "Plads Heien.

Husmandsplads under Løbenummer 59" - (det som her er kalt bruk I). Husmannsenka høyrer me ikkje meir til etter det. Men to av barna budde ennå på

Hetland i 1880 og 1881, og då må mora og ha vore her. Sidan har ho flytta vekk og plassen blei nedlagt.

I 1860 budde det ein husmann til under Hetlandsgarden. Han var då nettopp komen (i 1858 budde han på Frøyland), og ikkje lenge etter for han igjen (han var påFrøyland igjen i 1862). Det er ikkje kjent kor han budde.

===== Røyrmyr i Maraholå =====
Langt inne i utmarka, på overgangen til Høle, ligg Maraholå. Skiftet mellom Hetlandsgarden og Store Auglend i Høle går tvers over denne flate myrhola,

Røyrmyr. På Høle-sida av Røyrmyr slo ein husmann seg til allerede i 1846. Ca 1870 blei det ein husmannsplass på Riska-sida og. Ved folketellinga i 1875 heiter det:

"Plads Rørmyr. Husmandsplads under Gaarden Hetlands samtlige Brug". Husmannsplassen under Hetland var i drift til rett over århundre-skiftet. Ca 1908

blei begge plassene kjøpt og slått saman til eitt gardsbruk (som altså låg både i Riska og i Høle).

==== HUSBYGGING ====
I 1938 sette Erling Hetland opp snekkarverkstad og bolig på Indre Hetland, attmed der broren hadde tatt til som bureisar ved det indre Hetlandsvatnet. Etter krigen har

det kome til fleire fastbuande der inne, ein kallar området for Øvre Hetland. I Hetlandsbakken og nede i Hetlandskrossen, det vil seia på den eigentlege innmarka

av Hetland, blei det i åra rundt 1950 bygt fem-seks bolighus inni blant gardsbruka. Det var folk frå garden som bygde seg desse husa.

På flatene bort mot det nedre Hetlandsvatnet, det som har fått namnet Nedre Hetland, blei det også bygt fem hus i åra rundt 1950. Ein del av desse folka var også frå Hetland eller hadde funne seg koner her. Utover i 1950- og 1960-åra har det aukt på med fastbuande ned mot Hetlandsvatnet og innover mot Lauvås. Dei fleste bur i tidlegare hytter som er bygt om til heilårsboligar.

== Kjelder og litteratur ==

*Teksten er henta frå Eivind Smith: ''Riska Gardar og tettstad'', utgjeven av Sandnes kommune 1993.

[[Kategori:Garder]]
[[Kategori:Riska]]
[[Kategori:Sandnes kommune]]
{{nn}}