Kvamme i Oldedalen

Fra lokalhistoriewiki.no
Hopp til navigering Hopp til søk
Flaum på Kvamme i Oldedalen
Foto: Anna Kvamme Homdroms album/Jarl V. Erichsen

Kvamme i Oldedalen ligg i Oldedalen i Stryn kommune.

Namnet Kvamme

Namnegranskaren Olaf Rygh: Ivar Aasen forklarer "KVAM" i sin ordbok 1850: Den gammalnorske forma var Hvammr, i dat. Hvammi som tyder ein stutt, flå dal, med opning til eine kanten. Namnet høver godt etter lendet. Namnet er i mellomalderen skrive: Huamme (dat.), sidan Quamme, Quame, Qvamme. (Aaland II s 88)

Fornminne

Frå Oldssaksamlinga har me fylgjande tekst, henta frå Per Fetts serie ”Førhistoriske minne på Vestlandet”. (Ref. In 5 / 1318 II / LP 8443 / AU 086-1 / 509.E6 / KVAMME, gnr. 97.)

For var før eigen gard, men skreid ut. Funnkartet nr. 1. Johan J. Kvamme, bnr. 1. Grav låg "innunder Hamrane", som er eit hamralag S for tunet. Funns taden er 200 m SV for stova, 6-8 m nedanfor hamaren der han er låg, noko N for midten av heile laget. Der er flinthard leirbotn og like nedanfor er eit søkk etter leirtak. På leira var ein del runde steinar som forma eit rom, steinlaget skal ha vore 13 m i tvm. I romet låg sverdodden mot S. Det såg ut som det var brent på steinane, men oldsakene er ubrende.

Funnkartet nr. 2 Vik. ubrend mannsgrav frå fk. nr. 1. Her er sverd, øks, spjut, to piler, skjold, to knivar, hamar, sigd, bryne, steikepanne, klebergryte. Alt så nær som gryta er deponert i U. O. der dei har nr. C 23588. Tilv. i B. M. Årbok 1922/23 og U. O. Årbok 1943-44.

Skiferbryne f. i Høgalmebakken. Tilv. i B. M. Årbok 1922/23. Kelt. klebergryte f. i Høgalmebakken på bnr. 5, Markus Kvamme.("Høgalme-" har ikkje noko med gnr. 23 å gjere). Staden er 150 m S for fk. nr. 1, 15 m VSV for sørenden av hamralaget, der ein liten bekk renn ut. Her er tre grusrygger som no vert utjamna, funnet er gjort i den sørlengste og største, utvaska av regn på overflata etter jordarbeid. Nr. 2 på funnkartet. Tilv. i B. M. Årbok 1922/23. Litteratur: Shetelig 1932 s. 39, 49.

Over Jostedalsbreen

Amund Helland utgav i 1901 ei større skildring av Nordre Bergenhus[1]. Der finn vi ei skildring frå ikring 1750 av Matthias Foss der han viser korleis Kvamme var eit naturleg punkt på kryssing av Jostedalsbreen i gamal tid:

«Over denne Iisbræ kan man fare til og fra Justedalen paa tvende Steder til Indvigs Præstegield i Nordfiord, baade gaaendes og farendes med Kløv og Kreaturer, som man der pleier at tilforhandle sig. Nemlig her i Krondalen reiser man fra Gaarden Bersæt til et Annex, kaldet Aalden, hvor den første Gaard, man kommer til paa hiin Side af Bræen, kaldes Qvame; og bestaaer denne Veis Længde af halvtredie Miil. Her er Iisbræen saa stor, at Skyerne støde an paa den, og de høieste Fielde ligge dybt neden for den som en Afgrund, at man knap engang kan see dem, mindre tage Mærke paa dem til sin Reises Fortsættelse, saa man, for ikke at fare vild, har opsat Varer paa Bræen af Træ som Milepæle og endda maa man have med sig herfra velbekiendte Folk til Ledsagere; at man ikke skal enten fare vild eller falde ned i de forborgne dybe Huler og Gab, som paa sine Steder findes paa Bræen, hvor Sneen kan være sammendreven og ligge løselig ovenpaa Hulerne og bedække dem. Denne Vei fares ei saa jevnlig, saasom den besværligste og farligste.

For (Førde), gården som forsvant

På platået nede mot høyre lå kanskje det gamle tunet på gården For (Førde). Denne ble slått på vannet av ras og ble forlatt. Jorden ble senere tillagt brukene på Kvamme.
Foto: Jarl V. Erichsen 2017

Kvamme-gardane er tillagt jord frå ein gamal gard som no er borte. Difor kalles garden oftast "Kvamme med Førde". Ein tenkjer seg at ras har teke livet av eller jaga bort folket på denne garden. Her er nokre notat.

I Koppskatten for Nordfjord i 1645 finn ein namn fra garden Ford.

  • Anders Thordsen Ford
  • Anne Ford, hans quinde
  • Mattis Andersson Ford, børn
  • Syndeue, Thienistfolch
  • Anne, Husquinde
  • Dauid Ford
  • Anne Ford, hans quinde
  • Eli Rasmussd., Thienistfolch
  • Malfrid Ford, Husquinde
  • Anders Rasmussen Ford
  • Anne Ford, hans quinde
  • Kari, Thiennistfolch

I skattelistene for 1647 finn me også spor av folket på "Fordt":

  • Fordt skyllder aarligh 2 løber 1/2 pd. smør.
  • Prestenn medforleent.
  • Byger det ochsaa.

Besiddis aff

  • Anders ibd., hand bruger 2 1/2 pd. 6 mk. smør. Gaff 1 1/2 rdr. 1 ort 8 s.
  • Ennchenn ibd. bruger 1/2 løb 3 mk. smør. Gaff 1 rdr. 8 s.
  • Annders ibd. bruger 2 pd. 3 mk. smør. Gaff 1 rdr. 1 1/2 ort 4 s.

Ras og skred

1693: Ras

I 1693 ble husa på For drevne på vatnet av ras. Amund Helland [2] skriv: "Omtrent 1693 toges ud husene paa For i Olden, hvilke dreves ud paa vandet."

1715: Stenskred

  • "Stenskred: Omtrent 1715 gik stenskred og elveløb paa Kvamme og For i Olden."[3]

Om bruk og brukere

Tidligere brukere og folk på Kvamme

  • Aamund Rasmusen Quame, Ole Haversen Quame og Rasmus Johansen Quame er blant underskriverne i 1709 på et brev til Stiftsamtmannen. Der gjentar de sin klage over bondelensmannen Christian Biørnschou og krever ham avsatt.[4]
  • I 1794 avholdes det skifte etter "Gaardemand" Anders Haaversen Qvame.[5]

17/01 Nigarsbruket

Anders Jakobsen og Helene Andersdatter

Anders og Helene bor på bruket i 1865.[[1]]. Anders er gårdbruker og leilending og er 43 år i 1865. Helene er 40 år dette året. Anders Jakobsen fikk bygselbrev på bruket i 1843 og er bruker på garden i 1886[6]. Skulda er urevidert 2-1-7(daler-ort-skilling)/revidert 3-37(mark-øre).

Anders og Helene har:

  • Jakob Andersen, 18 år i 1865.
  • Anders Andersen, 16 år i 1865.
  • Martines Andersen, 11 år i 1865.
  • Bendt Andersen, 8 år i 1865.
  • Agneth Andersdatter, 5 år i 1865.
  • Andreas Andersen, 1 år i 1865.

I 1865 bor Kristian Jakobsen (29 år), Danielle Rasmusdatter (25 år) og Randine Jakobsdatter (21 år) på gården som tjenestefolk.

Jakob Andersson Kvamme og Eli/Rakel

Jakob Andersson Kvamme er fødd 28/8/1848. Jakob Anderssen får "Kongeligt Skjøde ... paa Bruget med Jordafgift for Kr 1973,22, dat 19/11 1889, thgl. 18/10 1890."[7] I 1910 er han kalla sjølveieande gardbruker.

Eli Kvamme dør tidlig. I 1900 er det skifte etter henne, og enkemannen Jakob Andersson blir utlagt verdiene mot å svare barnas andel i arven, kr 79,49 til hver. Dette gjaldt Andrine, Anders, Helene, Kristian, Brithe, Johan, Rasmus og Elias.

Han var andre gong gift med Rakel A. Kvamme, fødd 4/3/1864.

I 1907 er Jakob Andersen brukar på garden og landskulda er 3-37.[8]

Jakob og Eli har:

  • Andrine Jakobsdotter Kvamme, f 1881.
  • Helene Jakobsdotter, fødd 1885.
  • Kristian Jakobson Kvamme, fødd 1887.
  • Brithe Jakobsdotter Kvamme, fødd 1889.
  • Johan J. Kvamme, fødd 18/2/1892. Sjå nedanfor.
  • Rasmus J. Kvamme fødd 28/4/1895. Gårdsarbeider 1910.
  • Elias J. Kvamme, fødd 6/7/1898.

Jakob og Rakel har:

  • Anna J. Kvamme, fødd 26/7/1901
  • Robert J. Kvamme, fødd 30/6/1903.
  • Hans J. Kvamme, fødd 1/4/1905

Johan J. Kvamme vart gift med Jenny Jakobsdotter Reed (1887-1982)

Johan er snekkerlærling og handtverker i 1910. Johan og Jenny har:

  • Jakob
  • Elfrid
  • Jostein
  • Bjarne
  • Roald

Fjøsregnskap 1949 Høsten 1949 hadde Johan og Jenny syv kyr i fjøset. Kyrne lød navnene Dalekolle, Grågås, Svartekolle, Blendo, Rosa, Morlik og Golin. I regnskapsboka finner vi 22/10 1948 tall for melkemengde, fettprosent m.v. I alt melket kyrne 59,9 kg melk denne dagen. Mest gav Dalekolle med 16,6 kg, minst Blendo med 3,7 kg. Fettprosenten varierer fra 4,2 hos Blendo og Rosa til 2,7 hos Dalekolle. Johan noterer totalvolum for oktober måned. Samlet gav de seks kyrne 1412 kg denne måneden. Mest gav Svartekolle med 495 kg, minst Blendo med 111 kg. Men det skjer mer i fjøset i oktober. 3. oktober får Golin en kalv som blir slaktet. 12. og 13. oktober får Morlik og Dalekolle hver sin raude kalv. Kyrne får høy som for, og bonden noterer at de får 4,6 kg hver pr dag.

Ett år senere, 19/10 1950 gjør Nigardsbonden opp ny status. De har de samme seks kyr på båsen. Svartedokke melker mest med 19,0 kg denne dagen. Blenda melker minst med 4,8 kg. Totalt melker kyrne 43,9 kg. For hele oktober melker de samlet 1174 kg for oktober. Fettprosenten er nå høyere. Lavest med 3,5 hos Golin og høyest med 5,0 hos Blenda. Formengden varierer mer, opp til 6,5 kg/dag hos Svartedokke.

I 1951 står det fem kyr på båsen: Svartekolle, Golin, Brandgås (ny), Grågås og Gullgod (ny). Sammenliknet med 1949 er Dalekolle, Blenda, Rosa og Morlik borte. [9]

Jakob J. Kvamme og Ingrid Malvinsdotter Nygård

Jakob og Ingrid har:

  • Jorun Margrete Kvamme
  • Jon Olav Kvamme
  • Margunn Kvamme
  • Agnes Olina Kvamme
  • Malvin Kvamme

Jon Olav Kvamme og Møyfrid Sømme

Jon Olav og Møyfrid har:

  • Håvard André Kvamme
  • Geirmund Kvamme
  • Amalie Kvamme
  • Jakob Kvamme
  • Bendik Kvamme

17/02 Utigard Kvamme

Ole Knudsen og Ingeborg Daviddatter er brukere i 1865. Se [[2]]. Ole er gårdbruker og leilending, 60 år gammel. Kona Ingeborg er 62 år gammel.

Ole og Ingeborg har:

  • Knud Olsen, 28 år i 1865.
  • Britha Olsdatter, 25 år i 1865.

Marthe Olsdatter, 30 år i 1865, og Peder Andreas Sjursen, 18 år i 1865, er tjenestefolk på bruket i 1865.

Knud Olsen er bruker på garden i 1886[10]. Skulda er urevidert 2-1-7(daler-ort-skilling)/revidert 3-37(mark-øre).

Kolbein K. Kvamme er fødd 14/6 1864. Han er gift med Oline K. Kvamme, fødd 12/3 1868. I 1910 er Kolbein sjølveigende gardbruker. Kolbein og Oline har:

  • Britha K. Kvamme fødd 8/9/1895
  • Synneva K. Kvamme f 4/9/1898
  • Knut K. Kvamme f 1/10/1900
  • Kolben K. Kvamme f 15/2/1903
  • Martins K. Kvamme f 9/6/1907.

I 1907 er Kolbein Kolbeinsen brukar på garden og landskulda er 2-54.[11]

I 1910 var Anna E. Berge, fødd 25/4/1892, tjenestejente på bruket. Føderådsfolket; Martins M. Kvamme (f 1/9/1859) og Brithe L. Kvamme (f 18/1/1844) bur og på bruket.

17/03 Sjurbruket på Kvamme

Rasmus Jørgensen er bruker på garden i 1886[12]. Skulda er urevidert 1-3-12 (daler-ort-skilling)/revidert 2-54(mark-øre).

Jørgen xx er gift med Marte Olsdotter, fødd 1835. Jørgen og Marte har:

  • Rasmus J. Kvamme f 1858. Sjå nedanfor.
  • John Jørgensen, fødd 1866. I 1900 er han arbeidsmann og murer.

I 1907 er Rasmus Jørgenson brukar på garden og landskulda er 2-54.[13]

Rasmus J. Kvamme er sjølveigende gardbrukar i 1910. Han er fødd 7/11/1858 og er gift med Synneve I. Kvamme, fødd 12/12/1862. Rasmus og Synneve har:

  • Jørgen R. Kvamme, fødd 12/2/1887.
  • Karl R. Kvamme, fødd 13/2/1890.
  • Rakel R. Kvamme, fødd 15/4/1896.
  • Iver R. Kvamme, fødd 4/5/1902.
  • Sivert R. Kvamme, fødd 22/4/1905.

I 1910 er Synneve S. Sunde tjenestejente på bruket. Martha O. Kvamme bur, i føderåd, på bruket i 1910. Ho kallast stedmor til husfar.

17/04 Johansbruket på Kvamme

Johannes B. Kvamme er fødd i Loen 18/1/1841. Han er bruker på garden i 1886[14]. Skulda er urevidert 0-2-19(daler-ort-skilling)/revidert 0-84(mark-øre).

I 1907 er Johannes Bendikson brukar på garden og landskulda er 0-84.[15] I 1910 er han sjølveigende gardbruker i Johansbruket på Kvamme. Johannes er gift med Synneve J. Kvamme, fødd 6/1/1849.

Johannes og Synneve har:

  • Andrine J. Kvamme, fødd 23/10/1882. i 1910 er ho sypike "i andres tjeneste".
  • Johannes J. Kvamme, fødd 28/9/1887. i 1910 er han trearbeider.
  • Rakel J. Kvamme, fødd 5/12/1893.

17/05 Ingebrigtbruket på Kvamme

Ingebrikt Markussen er bruker på garden i 1886[16]. Skulda er urevidert 2-3-1 (daler-ort-skilling)/revidert 3-91(mark-øre).

Ingebrigt M. Kvamme er fødd 14/10/1865. I 1907 er han brukar på garden og landskulda er 3-91.[17] I 1910 er han sjølveigande gardbruker på Kvamme. Han er gift med Johanne A. Kvamme, fødd 12/4/1882.

Ingebrigt og Johanne har:

  • Markus I. Kvamme, fødd 25/1/1893.

I 1910 finn me fleire som hade opphald på garden:

  • Karoline O. Loftnæs, fødd i Davik 7/9/1889. Ho er tjenetjente på garden.
  • Anders M. Kvamme, fødd 9/5/1816. Han er ugift og har opphald på garden.
  • Brithe I. Kvamme, fødd 25/2/1833. Ho er ugift og har opphald på garden.

Abraham A. Kvamme, fødd 9/12/1845 og Jertru A. Kvamme, fødd 8/11/1837 i Loen, er føderådsfolk på garden i 1910.

17/06 Utognedbruket på Kvamme

Ole Fredrikson Qvame er gift med Dorte Rasmusdotter Quame. Ole og Dorte fekk:

  • Bendix 1844

Han er med i Indvigens formandskab og repræsentantskab i 1844, da Innvik deles.[18]

Fredrik Olson Kvame er fødd 27/2/1836. Han er bruker på garden i 1886[19]. Skulda er urevidert 2-3-1(daler-ort-skilling)/revidert 3-91 (mark-øre). Han er gift med Aagåt R. Kvamme, fødd 15/7/1835. I 1910 er Fredrik og Aagåt føderådsfolk hos sonen Ole.

Fredrik og Aagåt har:

  • Ole F. Kvame, f 28/12/1865. Sjå nedanfor.

Ole Fredrikson Kvame er fødd 28/12/1865. I 1907 er han brukar på garden og landskulda er 3-91.[20]I 1910 er han sjølveigande gardbruker i Utognedbruket på Kvamme. Han er gift med Anna V. Kvamme, fødd 7/9/1878.

Ole og Anna har:

  • Fredrik O. Kvame, fødd 20/9/1893. Overtok garden.
  • Anders O. Kvame, fødd 9/6/1898.
  • Anna O. Kvame, fødd 17/10/1891.
  • Helene O. Kvame, fødd 26/1/1896.

I 1910 bor Fredrik og Aagåt som føderådsfolk hos Ole og Anna.

Plassefolk

Rasmus og Barbro

Rasmus Rasmussen og Barbro Olsdatter er plassefolk i 1865. Rasmus er 28 år i 1865 og er husmann uten jord. Han omtales som "Bordarbeidsmand". Barbro er 29 år i 1865. [[3]]

Rasmus og Barbro har:

  • Rasmus Rasmussen, 1 år i 1865.

I 1865 bor Kristi Olsdatter hos dem som losjerende. Hun er 32 år i 1865 og er skredder.

Anders og Synneve

Anders Anderssen og Synneve Anthonsdatter er plassefolk i 1865. Anders er "husmand med jord" og er 60 år i 1865. Kona Synneve er 59 år i 1865.

Anders og Synneve har:

  • Dorthe Andersdatter, 22 år i 1865.

I 1865 har de seks kuer, ti får, syv geiter og én gris.

Andre notater

Sætrer

I 1933-37 samla Institutt for sammenlignende kulturforskning informasjon om sæterbuk. Der finn vi noko informasjon om sætrane på Kvamme[22]:

Gardsnummer 17 - Kvamme

  • Bruk 1 - Utigard - Kvamssætri (ytste) - 2,5 km særaust for garden - ligg på 490 meter over havet - i bruk som sumarsetr.
  • Bruk 5 - Ut- og nedbruket - Kvamssætri (ytste) - 2,5 km særaust for garden - ligg på 490 meter over havet - i bruk som sumarsetr.
  • Bruk 2+3 - sjurbruket - Kvamssætri (inste) - 2,5 km særaust for garden - ligg på 490 meter over havet - i bruk som sumarsetr.
  • Bruk 4 - Ingebrigtbruket - Kvamssætri (inste) - 2,5 km særaust for garden - ligg på 490 meter over havet - i bruk som sumarsetr.

Minner og utklipp

Gardene i Oldedalen i nåværende Stryn kommune

Bak-Yri | Briksdal | Høgalmen | Kvamme med Førde | Melkevoll | Myklebust | Mykløen | Rustøen | Yri indre | Åbrekk | Åberg med Tungøy


Referanser

  1. ↑ Norges land og folk : topografisk-statistisk beskrevet : topografisk-statistisk beskrivelse over. 14 D. 1 : Nordre Bergenhus Amt Den almindelige del
  2. ↑ Helland, amund: " Norges land og folk : topografisk-statistisk beskrevet : topografisk-statistisk beskrivelse over. 14 D. 1 : Nordre Bergenhus Amt Den almindelige del"
  3. ↑ Amund Helland: "Norges land og folk : topografisk-statistisk beskrevet : topografisk-statistisk beskrivelse over. 14 D. 1 : Nordre Bergenhus Amt Den almindelige del", 1901
  4. ↑ https://www.nb.no/items/da97ddbb8dd3d33baefa1da0b2e2f6fc?page=73&searchText=Quame
  5. ↑ Efterretninger fra AdresseContoiret i Bergen" 17/5 1794
  6. ↑ Matrikkel 1886
  7. ↑ SAB, Nordfjord Sorenskriveri, 02/02a/02ai/L0002: Panteregister nr. II.A.i.2, 1878-1936, s. 36 Brukslenke for sidevisning: https://media.digitalarkivet.no/tl20071129620655
  8. ↑ Matrikkel 1907
  9. ↑ Fjøsregnskap i gårdsarkiv, Nigard på Kvamme
  10. ↑ Matrikkel 1886
  11. ↑ Matrikkel 1907
  12. ↑ Matrikkel 1886
  13. ↑ Matrikkel 1907
  14. ↑ Matrikkel 1886
  15. ↑ Matrikkel 1907
  16. ↑ Matrikkel 1886
  17. ↑ Matrikkel 1907
  18. ↑ Paul Svarstad: "Innvik : eit prestegjeld gjennom 200 år : ein sparebank gjennom 100 år"
  19. ↑ Matrikkel 1886
  20. ↑ Matrikkel 1907
  21. ↑ Bergens Adreessecontoirs Efterretninger 17/5/1794
  22. ↑ RA, Instituttet for sammenlignende kulturforskning, F/Fc/L0012: Eske B12:, 1933-1937, s. 105 Brukslenke for sidevisning: https://media.digitalarkivet.no/pr10081308202125
Hentet fra «https://lokalhistoriewiki.no/index.php?title=Kvamme_i_Oldedalen&oldid=1122192»